فرحة الغری ت علامه مجلسی - سید بن طاووس - الصفحة ١٦٧ - تعليقات

عمل مجموع من شعر أبى نواس ...».

علّامه سيّد محسن امين عاملى مى‌گويد: ما دليلى بر تشيّع وى نداريم ولى صاحب الذّريعة او را در شمار مصنّفان شيعه ياد نموده و مستندش را در اين باب ياد نكرده است.

مفصّل‌ترين شرح حالى كه از حمزه اصفهانى به قلم آمده، از يوجن ميتوخ است كه به آلمانى نوشته و خلاصه آن به زبان فارسى در مجلّه روزگار نو (ج ٢، ش ١، تابستان ١٩٤٢) منتشر گرديده. اثر پژوهشيانه ديگر از حسين على محفوظ، دانشور نامور و شيعى عراقى، است كه در مجلّه سومر بغداد (ج ١٩ و ٢٠، سال ١٩٦٣ و ١٩٦٤) منتشر گرديده.

پيشگفتار عبد المجيد قطامش بر الدّرّة الفاخرة في الأمثال السّائره حمزه (طبع دار المعارف)، گزارشى پژوهشيانه است.

مصادر قديم و جديد- چنان كه معمول است- در ضبط نام و شمار آثار حمزه همسان نيستند. فؤاد سزگين اين هشت اثر را از او شمرده است:

١- تواريخ سنى ملوك الأرض و الأنبياء. ٢- كتاب الأمثال على أفعل يا الدّرّة (الكلمات) الفاخرة و الأمثال السّائرة الجارية على ألسنة الفصحاء. ٣- ديوان أبى نواس. ٤- الخصائص و الموازنة بين العربية و الفارسية. ٥- التّنبيه على حروف (حدوث) التصحيف. ٦- كتاب الأمثال الصادرة عن بيوت الشعر. ٧- كتاب اصبهان. ٨- شعراء اصبهان.

جز اين هشت كتاب كه سزگين برشمرده و در ضبط نام برخى از آنها هم اختلاف هست، محمّد أسعد طلس در مقدّمه‌اش بر التّنبيه على حدوث التصحيف، از اين آثار حمزه ياد كرده است:

أنواع الدعاء، تاريخ العرب قبل الإسلام، تاريخ كبار البشر، التشبيهات، التماثيل في تباشير السرور، كتاب الأوصاف، كتاب رسائل، مضاحك الأشعار.

دور نيست برخى از عناوينى كه امروز از آثار حمزه پيش روى مايند، نامهاى مختلف يك اثر باشند، ولى به هر روى وى مردى پركار و پرنويس بوده است.

خوشبختانه تواريخ (يا: تاريخ) سنى ملوك الأرض حمزه اصفهانى به قلم دكتر جعفر شعار- زير نام تاريخ پيامبران و شاهان- به فارسى گردانيده شده است.