آزادى و عليت در فلسفه اسلامى معاصر و فلسفه مغرب زمين - اراکی، محسن - الصفحة ١٤٥ - نظريه هارى فرانكفورت
«مسئوليت اخلاقى فرد در برابر رفتار خويش» چه معنا و مفهومى از آزادى اراده را نتيجه مىدهد؟
به عقيده من «هرى فرانكفورت» اگرچه رابطه ميان مسئوليت اخلاقى و آزادى اراده بطور گستردهاى بد فهميده شده است، اين مطلب درست نيست كه مسئوليت اخلاقى فرد در برابر رفتار خويش تنها در هنگامى است كه رفتارش با اراده آزاد انجام گرفته باشد. فرد مىتواند مسئوليت اخلاقى رفتار خود را به عهده داشته باشد هر چند از آزادى اراده به هيچ وجه برخوردار نباشد.
آزادى اراده فرد بدين معنى است كه فرد مىتواند اراده خود را با هر يك از خواستههاى نخستين هماهنگ كند، و در نتيجه در آنجا كه اراده خود را با يك خواسته نخستين مطابقت مىدهد، چنين نيست كه از هماهنگ كردن آن با خواستهاى ديگر ناتوان باشد، بلكه در حالى كه مىتواند اراده خود را با خواستهاى ديگر از خواستههاى نخستين هماهنگ كند، تنها خواسته معينى را برگزيده و اراده خود را با آن تطبيق داده است.
آزاد بودن در انتخابى ديگر يا به تعبيرى ديگر: امكان انتخاب گزينههاى ديگر از خواستههاى نخستين، اگرچه در مفهوم «آزادى اراده» شرط است، لكن ارتباطى با نظريه «مسئوليت اخلاقى» ندارد، زيرا اين فرض كه فرد در برابر رفتارى كه انجام داده است مسئوليت دارد، مستلزم آن نيست كه فرد در موقعيتى بوده كه در «اراده» خود در انجام آن رفتار آزاد بوده است.
هر چند فرض مذكور «دارا بودن مسئوليت اخلاقى در برابر رفتار» مستلزم اين است كه فرد در انجام آنچه انجام داده آزاد بوده، يا آنچه را انجام داده با اراده آزاد خود انجام داده باشد لكن در هر حال اين خطاست كه بپنداريم فرد تنها در آن هنگام آزادانه عمل مىكند كه آزاد باشد آنچه مىخواهد بكند.
فرض كنيد فردى كه آنچه خود خواسته انجام داده، در كارى كه انجام داده، و نيز در ارادهاى كه كرده است، داراى گزينه ديگرى نيز بوده است، لكن در هر صورت نه جز آن كارى كه انجام داده خواسته، و نه جز آن ارادهاى كه كرده خواسته است، بنابراين نمىتواند ادّعا كند كه در كارى كه انجام داده يا ارادهاى كه كرده است بوسيله نيروى خارج از ذات و ارادهاش مجبور به انجام آن كار يا آن اراده گشته، يا آن كه نسبت به آنچه از او سرزده بيش از تماشاچى ناتون و نظارهگرى دست بسته نبوده است.
در چنين شرايطى كاملا بىجاست كه براى ارزيابى و سنجش مسئوليت اخلاقى چنين فردى