آزادى و عليت در فلسفه اسلامى معاصر و فلسفه مغرب زمين - اراکی، محسن - الصفحة ١٣٦ - نظريه هارى فرانكفورت
خواستن پسين آنها محكوم عامل يا عواملى خارج از اراده آنهاست. اينان نمىتوانند بخواهند كه چگونه بخواهند، و نمىتوانند عمل ارادى خود را آن چنان كه مىخواهند شكل داده و تحقق بخشند، لذا چنين افرادى فاقد شخصيتاند و نمىتوان آنها را به عنوان «شخص» قلمداد نمود.
از اين نوع موجودات مىتوان به «چموش»[١] تعبير كرد، زيرا اين نوع موجودات اگرچه از اراده يا خواستن نخستين- خواه همراه با خواستن پسين يا مجرد از آن- برخوردارند. لكن از اراده پسين برخوردار نيستند، زيرا خواستن آنان در كنترل اراده آنان نيست و اراده خواستن ندارند.
اصلىترين ويژگى «موجود چموش» اين است كه برخواستن و اراده خويش كنترل و نظارتى ندارد، اراده نخستين او خواه به خواستن پسين «يعنى اراده منجر به عمل» منتهى مىشود و خواه نشود، محكوم اراده او نيست، اين نوع موجودات يعنى چموشها شامل كلّيّه جانداران غير انسانى، و نيز انسانهايى مىشود كه بر اراده خويش كنترل ندارند، نظير كودكان و برخى انسانهاى بالغ كه رفتار چموشانه دارند يعنى فاقد اراده پسيناند، زيرا رفتار آنان محكوم خواستههاى نخستين آنان است، و خواسته پسين آنان محكوم اراده پسين نيست.
٧. اين كه موجودات چموش فاقد اراده پسيناند بدين معنى نيست كه خواسته نخستين آنها لزوماً سراسيمه و بىپروا به عمل و رفتار منتهى مى شود، بلكه بسا به رغم خواسته نخستين نتوانند خواسته خود را عملى كنند. ممكن است مانعى راه عمل را به روى آنان ببندد، يا آن كه خواستههاى مزاحم ديگر به سبب مداخله عنصر سنجش و تأمل يا بدون آن، موجب تأخير در عمل بر وفق خواسته نخستين آنها شود، يا اساساً راه را بر انجام خواسته نخستين مسدود كنند.
موجود چموش ممكن است از بالاترين مراتب استعداد و توانايى عقلى برخوردار باشد. در مفهوم «چموش» عدم تعقل و سنجش در رابطه با نحوه انجام آنچه خواسته اوست، نهفته نيست. آنچه مفهوم «فاعل عاقل چموش» را از ساير انواع فاعل عاقل متمايز مىكند اين است كه «فاعل عاقل چموش» كارى به اولويت ميان خواستههاى نخستين خود و اين كه خواستن كدام يك از آنها اولى است نداشته، و در اين رابطه كه اراده او بايد چگونه باشد و كداميك از خواستههاى نخستين برتر و قوىتر است و اينكه كدام يك را بايد بخواهد، نمىانديشد، بنابراين فاعل عاقل و انديشمندى كه با تأمّل و سنجش كار خود را انجام مىدهد نيز مىتواند «چموش» باشد.
[١] .Wanton .