آزادى و عليت در فلسفه اسلامى معاصر و فلسفه مغرب زمين - اراکی، محسن - الصفحة ١٣١ - مقايسه تطبيقى و نقد نظريه آير
وجوب پيشين رفتار، چگونه مىتوان آزادى انسان را تصور كرد؟ و چگونه مىتوان او را نسبت به رفتارى كه پيش از اراده و خواست او معين شده است، مسؤول دانست؟
و به عبارتى ديگر: اگر ملاك آزادى رفتار آدمى اين است كه در برابر انتخاب آدمى دو راه وجود داشته باشد كه هيچ يك از اين دو راه پيش از انتخاب معيّن نشده باشد و تنها بوسيله انتخاب آدمى معيّن شود، اين حالت نه تنها در موارد «اضطرار» وجود ندارد، كه در موارد ديگرى كه اضطرار وجود ندارد لكن قانون علّيت بر رفتار آدمى حاكم است نيز وجود ندارد، زيرا هر جا علّيّت باشد امكان مساوى انتخاب دو راه وجود ندارد بلكه در برابر فاعل بيش از يك راه كه بوسيله علّتهاى پيشين معين شده است وجود ندارد.
٢. مقصود از مفهوم «اضطرار»[١] كه با آزادى در تضاد است و در مفهوم «علّيت[٢] يا ايجاب[٣]» وجود ندارد چيست؟
اگر ملاك اضطرار تعيّن يك راه در برابر فاعل و سلب امكان از راه ديگر است كه فرض بر اين است كه مفهوم علّيّت و ايجاب نيز همين خاصيت را دارا هستند يعنى علّيّت و ايجاب نيز هرجا باشند امكان راه ديگر وجود ندارد، زيرا علّيّت از ايجاب تفكيكپذير نيست و «ايجاب» بمعناى سلب امكان راه ديگر است، بنابراين معلوم نيست مفهوم اضطرار از چه عنصر اضافى برخوردار است كه آن را درون دائره تضاد با آزادى قرار داده، در حالى كه مفهوم علّيّت و ايجاب برون از آن دائره قرار دارند.
و اگر ملاك در اضطرار تعيّن يك راه در برابر فاعل نيست، يعنى على رغم وجود اضطرار، فاعل در برابر دو راه قرار دارد كه قدرت انتخاب هر يك از آن دو را دارد، در اين صورت چه دليلى وجود دارد كه اضطرار را با آزادى در تضاد بدانيم؟ مگر نه اين است كه فاعل در اين فرض قدرت انتخاب بيش از يك راه را داراست، و اوست- و تنها اوست- كه يكى از دو راه را با انتخاب خود برمىگزيند، و آن را انجام مىدهد؟
آيا تحقق مفهوم آزادى بيش از اين نياز دارد؟ اگر براى تحقق آزادى نياز به عنصرى بيش از
[١] .Constraint ياComple .
[٢] .Causality .
[٣] .Necessity .