آزادى و عليت در فلسفه اسلامى معاصر و فلسفه مغرب زمين - اراکی، محسن - الصفحة ٩٩ - ج نظريه نفى جبر على
چگونه مىتوانند رفتارهائى آزاد و مسئوليت برانگيز باشند «پرسش تصوّرى يا پرسش معقوليت آزادى و مسئوليت در سايه اين گونه رفتارها»؟
دوم اينكه: اين گونه رفتارها در سلسله علل رفتارى آدمى چگونه بوجود مىآيند «پرسش تصديقى، يا پرسش نحوه موجوديت رفتارهاى آزاد و مسئوليت برانگيز»؟
٧. پاسخ پرسش معقوليت آزادى:
پرسشى كه از قديم در برابر ناسازگارگرايان مطرح بوده است اينست كه اگر آزادى با جبر سازگار نيست با نفى جبر نيز ناسازگار است، زيرا لازمه نفى جبر مطلق اينست كه- از باب مثال- آدمى همه مقدمات فعل خاصى را انجام دهد، لكن آنچه سرانجام رخ مىدهد فعلى ديگر باشد كه نتيجه غريب و نامعقولى است.
اختيارگرايان يا ناسازگارگرايان براى آن كه راهى براى گريز از اين مشكل و تبيين اينكه آزادى به معناى نفى جبر محض و مطلق نيست، پيدا كنند، دست به دامن تفاسير و أشكال مرموز و مبهمى از علّيّت شدهاند: امانوئيل كانت[١] روح نامحسوس خارج از زمان و مكان را كه با ابزار علمى قابل اثبات نيست به ميان كشيده است، جان ايكلز[٢] مركز نيروى ماوراى تجربى را به عنوان پركننده خلأ علّيّت مطرح كرده است، معروفترين و رائجترين تلاش در اين زمينه در ميان فلاسفه معاصر نوعى از علّيت فاعلى يا ذاتى[٣] است كه بنابراين نظريه، رفتارهاى آزاد ومسؤول نه محكوم جبر و برخاسته از علل فوقانى اند، و نه محضاً اتفاقى و تصادفى.
اين نظريهها را «نظريههايى كه معتقدند رفتارهاى آزاد، معلول فاعلهاى فوقِ عادى هستند» رابرت كين[٤] استراتژىهاى عامل فوق العاده مىنامد، زيرا اين نظريهها همگى در اين نقطه با يكديگر مشتركند كه مادام نفى جبر راه را براى فاعل باز مىگذارد كه چه چيز را انتخاب كند يا انجام دهد، لازم است نوعى علّيت ما فوق جريان طبيعى حوادث و سلسله عادى علل و معلولات وجود داشته باشد تا قدرت اختيار فاعل را در ميان دو راه توجيه كند.
٨. لكن اگر بخواهيم به پرسش معقوليت آزادى- يعنى سؤالات مربوط به مفهوم آن- و نيز
[١] .Immanuel Kant .
[٢] .Jhon Eccles .
[٣] .Agent causa tion .
[٤] .Robert Kane .