١ ص
٣ ص
٤ ص
٥ ص
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص

علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ٩١ - روششناسی نقد و فهم حدیث در تفسیر المنار

و لكن في هذه الاحاديث اختلافاً و تعارضاً.[١]

وي، در ادامه، به تقسيمات گوناگون علما در خصوص انواع اشراط الساعة پرداخته و به شكلي اختلاف شديدي را كه در اين‌گونه روايات وجود دارد، گوشزد مي‌كند.[٢]

همو در رد احاديث دجال به پنج دليل استناد كرده و در دليل پنجم خود، از تعارض آنها سخن گفته و اين تعارض را به حدي دانسته كه موجب رد اين روايات مي‌شود:

خامسها: أنها متعارضة تعارضاً كثيراً يوجب تساقطها.[٣]

رشيد رضا، در ادامه، برخي از وجوه تعارض روايات دجال را برشمرده و متذكر مي‌شود كه برخي از شارحان صحيحين سعي كرده‌اند، با تكلف، ميان اين روايات متعارض جمع كنند كه در نظر محققان پذيرفته نيست.[٤]

رشيد رضا با همين معيار به نقد و رد احاديث مهدي نيز مي‌رود. او در كنار ادله ديگري كه براي رد احاديث مهدي برشمرده، به تعارض اين روايات اشاره كرده و بيان مي‌كند كه تعارض در روايات مهدي نسبت به احاديث قبلي آشكارتر و شديدتر است:

و أ ما التعارض في احاديث المهدي فهو أقوی و أظهر، و الجمع بين الروايات فيها أعسر و المنكرون لها أكثر.[٥]

حتي مي‌گويد به همين دليل است كه صحيحين روايات مهدي را نقل نكرده‌اند . رشيد رضا دربارة احاديث مهدي به ريشه‌يابي اختلاف و تعارض اين روايات پرداخته و مدعي مي‌شود كه علت اين اختلاف آن است كه شيعيان جهت قرار دادن خلافت در فرزندان امام علي٧، اين احاديث را وضع كرده و بني عباس نيز احاديثي را به نفع خود جعل كردند و بدين‌سان اختلاف شديدي در اين روايات به وجود آمد.[٦]

دربارة به کار‌گيري اين معيار در المنار بايد بگوييم که رشيد رضا به قدر مشترك روايت مختلف و متعارض توجه نداشته است؛ به عنوان مثال، به گفتة محدثان اهل سنت در ميان احاديث مهدي٤، حديث صحيح و حسن وجود دارد؛ چنان‌كه حديث ضعيف و موضوع نيز يافت مي‌شود و آن مقدار از احاديث مهدي ـ كه صحيح و يا حسن هستند ـ ، اختلاف و تعارضي ندارند و به حد تواتر معنوي مي‌رسند. بسياري از محدثان اهل سنت به تواتر آن اشاره كرده‌اند؛ همچون سخاوي در فتح المغيث،[٧] ابن‌حجر در تهذيب التهذيب.[٨] با اين وجود، مشخص نيست چرا رشيد رضا به اين اقوال توجه نكرده و ادعا كرده است كه:


[١]. همان، ج٨، ص١٤٩.

.[٥١١] همان، ج٨، ص١٥٣ و ١٥٦.

.[٥١٢] همان، ج٩، ص٤٩٨ يا ٤٩٩.

.[٥١٣] همان، ج٩، ص٥٢١.

.[٥١٤] همان، ج١١، ص١٧٠.

.[٥١٥] همان، ج١، ص٨٥.

.[٥١٦] همان، ج٤، ص٢٢٦؛ همچنين رك: همان، ج٥، ص١٥.

.[٥١٧] همان، ج٩، ص٤٨٣.