علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ٧٧ - معرفی و روششناسی شرح نهجالبلاغه ابنمیثم بحرانی
نتیجه
شرح کبیر ابنمیثم بحرانی بر نهجالبلاغه از دو بخش کلی تشکیل شده است:
١. مقدمهای مفصل که قسمت عمدۀ آن دربارۀ اصول و قواعد بلاغی است؛
٢. متن که شرح کامل نهجالبلاغه به صورت ترتیبی است.
مؤلّفههای روش ابنمیثم در شرح نهجالبلاغه را میتوان به دو دستۀ مؤلفههای پیش از شرح متن و مؤلفههای در حین شرح متن تقسیمبندی کرد. مؤلفههای پیش از شرح متن ـ که در این مقاله به تفصیل از آنها سخن رفت ـ عبارتاند از: عبارت آغازین شرح، بیان سبب ورود کلام، آوردن نامۀ نخست یا آغازگر، ذکر تاریخ صدور کلام، مشخص کردن مخاطب یا مخاطبان کلام یا نامۀ امام٧، معرفی اجمالی مخاطب نامه، جواب به شبهات، اشاره به گلچین بودن خطبه، نامه یا حکمت، توجه به نسخه بدلهای نهجالبلاغه و دیگر منابع مربوط، بیان ضبط و تلفظ صحیح نامها، عدم توضیح دربارۀ وجه تسمیۀ خطبهها، عبارت بیانگر آغاز شرح متن، توضیح واژگان و اصطلاحات، آوردن مقدمهای پیش از آغاز شرح در صورت نیاز، بیان هدف کلی کلام و محور اصلی آن.
همچنين مؤلفههای موجود در حین شرح موارد زیر هستند:
بخشبندی متن (در صورت طولانی بودن آن)، شرح تکهتکۀ هر بخش، بخشبندی موضوعی متن، استفادههای گوناگون و پرشمار از آیات قرآن، استفاده از احادیث پیامبر٦، ائمه: و صحابه، استفاده از احادیث روایت شده از امیرمؤمنان علی٧ در غیر نهجالبلاغه، بهکارگیری مباحث کلامی، فلسفی و منطقی، بهکارگیری آموزههای عرفانی و صوفیانه، بهرهگیری از شروح پیشین نهجالبلاغه، استفاده از گفتههای تاریخی، استفاده از اشعار عرب، تکمیل شعر به کار رفته در کلام حضرت امیر٧، به کارگیری علوم ادبی (صرف، نحو و بلاغت)، شرح ندادن قسمتهایی از متن، بیان معاریض و اشارات موجود در کلام حضرت علی٧، بیان اشتراکات و تشابهات، شرح مفصّل بخشهای مربوط به توحید و خداشناسی، ذکر خاستگاه کنایات و ضربالمثلها، مشخص نکردن منبع و گویندۀ برخی اقوال، کاربرد واژۀ «السّیّد» برای سید رضی، عبارت پایانی شرحها.
کتابنامه
ـ بهج الصباغة في شرح نهج البلاغة، محمدتقی شوشتری، تهران: انتشارات امیرکبیر، اول، ١٣٧٦ش. (نسخۀ موجود در نرم افزار دانشنامۀ علوی).
ـ الذریعة إلی تصانیف الشیعة، آقابزرگ تهرانی، نجف اشرف: مطبعة الأدب، اول، ١٣٨١ق.
ـ شرح نهجالبلاغة، کمال الدین میثم بن علي بن میثم بحراني، بیروت: دارالثقلین، اول، ١٤٠٢ق.
ـ مقدمة شرح نهجالبلاغة، کمال الدین میثم بن علي بن میثم بحراني، تحقیق: عبدالقادر حسین، قاهره: دارالشروق، اول، ١٤٠٧ق.