بررسی گسترده آثار وی نشان می‌دهد که او در شرح و فهم احادیث و نقد روایات، علاوه بر آن که روش‌مند بوده است، به دلیل اتقان و استواری‌اش در دانش‌های معقول، پیش‌تر از آن روش‌ها صاحب مبناست؛ بدین معنا که هر یک از روش‌های او در فهم و نقد احادیث و روایات، در پرتو مبنایی ویژه به ظهور رسیده است.

یکی از این مبانی،«حجیت دانش‌های بشری» و نقش آن در فهم گزاره‌های دینی و نقد روایات است که در سرتاسر آثارش، به روشني، هویداست. از اين رو، در پرتو همین مبناست که در حوزه روش‌ها، روایات را در پرتو قواعد فلسفه، عرفان، کلام، فقه، اصول، منطق، هیئت و نجوم، تاریخ، جغرافیا و پزشكي فهمیده و یا نقد کرده است.

بنابراین، مقصود از این عنوان، کاربرد «معیار حس و مشاهده»[١] و یا «موافقت و مخالفت با قطعیات علمی»[٢] ـ که در کتاب‌های‌ فقه الحدیث آمده است ـ و فقط نظر به اسلوب تجربی دارند، نیست، بلکه مراد، تمامی دانش‌های بشری است که یا به ضرورت عقلی به قطعیت پیوسته، یا مؤید گزاره‌های دینی‌اند و یا در لا به لای آنها مورد اشاره قرار گرفته و یا تصریح گردیده است.

علامه شعرانی و حجيت دانش‌ها‌ی بشری

مراد از دانش‌های بشری، در اینجا، فقط علوم تجربی طبیعی به معنای مجموعه‌های معرفتی ناظر به پدیده‌های طبیعی و تحولات آنها نیست که بر مشاهده عینی و آزمایش و تجربه تکیه دارند، بلکه علاوه بر آن، شامل مجموعه معارف بشری، مشتمل بر علوم تجربی انسانی و علوم عقلی انسانی می‌گردد که بر محور انسان می‌چرخند.[٣] بنابراین، در اینجا مراد، کلیه دست‌آوردهای عقلی بشری است که به ذهن قدرت و توان می‌بخشد تا در مفاهیم و مقاصد گزاره‌های دینی تأمل کرده و مقاصد آن را بهتر دریابد.[٤]

علامه شعراني معتقد است،آن دانشي ارزشمند و قابل اعتماد است كه برهاني باشد، و نه استحساني. از اين رو، در نقد پيروان مشّاء ـ كه با ديدن سخن ارسطو «انسان مخلوقي است كه آغازي براي وجودش نيست»، داستان آدم و حوا و خلق آسمان و زمين را از دود يا از آب تأويل كرده‌اند ـ مي‌نويسد:

سخن ارسطو در اين جا فرضيه‌اي بود كه آنها از باب استحسان آن را پذيرفتند، و نه امري برهاني كه بدان تمسك كرده باشند. فلاسفه قديم و جديد نيز در عصر ما چنين وضعي دارند. چه بسا كه حقيقتي برهاني و غير قابل ترديد را به دست مي‌آورند و با ادله موجب علم بر آن استدلال مي‌نمايند؛ مانند كرويت زمين... و گاهي نيز اعتقاد و فرضيه‌اي استحساني را بدون

[١]* استاد دانشکده الهيات ومعارف اسلامی دانشگاه تهران.

[٢]** دانشجوی دکتری دانشکده الهيات و معارف اسلامی دانشگاه تهران.

[٣]. زندگینامه و خدمات علمی و فرهنگی حکیم بزرگ شعرانی، ص٣٢.

[٤]. همان، ص٥١.