ابوالقاسم یحیی بن زکریای گنجی ـ که از صحابیان امام هادی٧ و عسكری٧ است ـ تصریح دارد که فضل بن شاذان یکصد و هشتاد تأليف داشته است.[١] نجاشی تنها به گزارش نام چهل و هشت عدد آنها بسنده کرده است و شیخ طوسی هم تنها به سی و دو عنوان اشاره کرده، که در اکثر موارد عناوین گزارش شده آن دو رجالی، مشترک است. با این مقدمه، این احتمال قابل چشم پوشی نیست که کتاب الایضاح با همین عنوان و نام از تأليفات فضل بن شاذان بوده که آن دو شخصیت رجالی از وجود آن اطلاع و آگاهی نداشته، و بدان دست نیافته‌اند و اگر هم دست یافته‌اند، همانند سه چهارم دیگر تألیفات فضل نامش گزارش و ثبت نشده است.کمال الدین ابوالفضل عبدالرزاق بن تاج الدین احمد معروف به ابن‌فوطی شیبانی حنبلی (٦٤٢ ـ ٧٢٣ق) می‌نویسد:

علم‌الدین فضل بن شاذان نیشابوری از فقها و علمای بلند آوازه است که مولف کتابي به نام «الايضاح» در زمینه امامت است.[٢]

١٠. نویسنده در پايان به بیست و هفت عنوان از تأليفات فضل اشاره کرده و در عداد آنها از الحجة فی ابطاء القائم نام می‌برد.

ـ هیچ کدام از دو رجالی نام آور شیخ طوسی و نجاشی ـ که به گزارش برخی از نگاشته‌های فضل اقدام کرده‌اند ـ بدان عنوان نپرداخته‌اند. نجاشی تأليفی از او را به نام القائم ثبت کرده است.[٣]

آقا بزرگ تهرانی می‌نویسد:

استاد ما محدث نوری در کتاب النجم الثاقب از کتاب الحجة فی ابطاء القائم یاد کرده و آن را جزو تصنیفات فضل بن شاذان بر شمرده است و شاید که آن همان «القائم» باشد که نجاشی از آن در مجموعه تأليفات ابن‌شاذان یاد کرده است.[٤]

اشتباه در گزارش نام كتاب ناشي از عدم مراجعه به منابع اصلی و اولیه توسط محدث نوري و نویسنده متن دایرة المعارف تشیع است.

كتابنامه

ـ احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، محمد بن احمد مقدسی، ترجمه: علی نقی منزوی، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران، ١٣٦١ش.

ـ الاختصاص، محمد بن محمد مفید، تصحيح: علي اكبر غفاري، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، بي‌تا.

ـ اختیار معرفة الرجال (رجال کشی)، محمد بن حسن طوسی، تحقیق: سید مهدی رجایی، قم: مؤسسه آل البیت:، ١٤٠٤ق.

[١]. اختيار معرفة الرجال، ش٦٥٦.

[٢]. الكافي، ج١، باب مولد الصاحب٤، حديث ٢٣.

[٣]. خلاصة الأقوال، ش٨٧٤ و١٧٧١.

[٤]. همان؛ كتاب الرجال، ص١٢٨.