علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ٧٤ - معرفی و روششناسی شرح نهجالبلاغه ابنمیثم بحرانی
به گفتهها یا توضیحات سید رضی که معمولاً پس از پایان کلام امام٧ بیان شدهاند. شارح، در بیشتر موارد، دربارۀ این توضیحات یا گفتهها، شرح، توضیح یا نظری بیان نمیدارد، ولی گاه به این گفتهها اشاره کرده و به مناسبت، مطلبی بیان داشته است؛ مثلاً دربارۀ کلام سید رضی، پس از خطبههای ٣١، ٥٧، ٥٨، ٧٤ و... ، چیزی نگفته است، اما پس از اتمام شرح خطبۀ ٢٠، دربارۀ سخن سید رضی ـ که ستایشی از کلام امام علی٧ است، آورده:
و کفی بکلام السید; مدحاً لها و تنبیهاً علی عِظم قدرها و قد استعار لفظ النطفة و هو الماء الصافي للحکمةِ.[١]
گفتنی است که ابنمیثم این جملۀ آخر (وقد استعارَ... للحکمة.) را در توضیح جملهای از سخن سید رضی بیان داشته است.
گاه نیز اشارهای شاید اعتراضآمیز به توضیح سید رضی دارد؛ مثلاً در پایان شرح حکمت ٣٦ دربارۀ توضیح سید رضی آورده است:
و کلام السید; مقتضی مذهب المعتزلة.[٢]
١٥. بیان معاریض و اشارات موجود در کلام حضرت علی٧:
مؤلف، در ضمن شرح خود، به استخراج معاریض و اشارات کلام حضرت امیر٧ نیز پرداخته است؛ مثلاً: در شرح عبارت «فَیا عجباً بَینا هو یَستقیلُها في حیاته إذ عَقَدها لآخَر بعدَ وفاته»،[٣] از خطبۀ شقشقیه (خطبۀ٣) آورده است:
إشارة إلی أبي بکر و طَلَبِه الإقالةَ هو قوله: أقلیوني فلستُ بخیرکم.[٤]
و در شرحِ «لم تکن بیعتُکم إیايَ فَلتةً.» از خطبۀ ١٣٥، این چنین آورده است:
... و فیه تَعریضٌ ببیعة أبي بکر حیثُ قال عُمر فیها: کانت بیعة أبي بکر فلتةً، وقَي الله شرَّها.[٥]
١٦. بیان اشتراکات و تشابهات:
مؤلف، در حین شرح، گاه به مواردی که میان خطبهها، نامهها و یا کلمات قصار اشتراک یا تشابهی وجود داشته، اشاره کرده است؛ مثال: در شرح «قد أصبحتم في زمنٍ لایزداد الخیر فیه إلا إدباراً و الشرّ فیه إلا إقبالاً»،[٦] از کلام ١٢٨ آورده است:
[١]. همان، ج١، ص٢٩٤.
[٢]. همان، ج٢، ص٩٠.
[٣]. همان، ص٩٢.
[٤]. همان، ج١، ص٣٧٦.
[٥]. همان، ج٥، ص٣٢١.
[٦]. همان، ج١، ص٤٠١.