ابن‌میثم شرح کبیر خود را برای علاءالدین عطاملک جوینی نگاشت[١] و چنان‌که خود در مقدمۀ شرح اشاره کرده است، دیدن اشتیاق علاءالدین محمد جوینی، حاکم با کفایت بغداد، برای کشف حقایق نهج‌البلاغه و شوق وی برای آگاهی یافتن از اسرار و دقایق این کتاب، او را به این تألیف واداشته است.[٢]

شرح صغیر ابن‌میثم، مختصر شدۀ شرح کبیر توسط خود وی است و چنان‌که در ابتدای آن تصریح کرده، آن را از شرح کبیر برای دو فرزند علاءالدین عطاملک (محمد و علی) بیرون کشیده است. ابن‌میثم در پایان این شرح آورده است:

هذا اختیار مصباح السالکین لنهج البلاغة من کلام امیر المؤمنین٧.

از همین رو، می‌توان فهمید که شرح کبیر وی، مصباح السالکین نام داشته است.[٣]

پس از این گفتار به معرفی اجمالی محتوای شرح می‌پردازیم.

معرفی اجمالی محتوای شرح

این شرح به طور کلی از دو بخش تشکیل شده است:

الف. مقدمه‌ای مفصل که گزارشی چکیده از آن ارائه خواهد شد؛

ب. متن که شرح کامل نهج‌البلاغه به صورت ترتیبی است.

مقدمه شرح

گفتنی است این مقدمه چنان مفصّل و کامل است که به صورت کتابی جداگانه دربارۀ بلاغت، با عنوان مقدمه شرح نهج‌البلاغة تحقیق و چاپ شده است.[٤]

مؤلف، هدف خود را از نگارش مقدمه‌ای چنین مفصل، این‌گونه بیان کرده است:

و قبل الخوض في المطلوب، لابدّ من تقدیم مقدّمة یستعان بها علی ما عسی أن أذکره من المباحث في هذا الشرح إن شاء الله تعالی.[٥]

یعنی به قصد توضیح اصطلاحاتی که در شرح به کار برده، دست به نگارش این مقدمه زده است. به بیان دیگر، وی نگارش چنین مقدمه‌ای را ضروری می‌دیده؛ چرا که خواننده، اگر بدون پیش زمینۀ بلاغی به مطالعۀ این شرح ـ که آکنده از اصول، قواعد، اصطلاحات و توضیحات بلاغی است ـ بپردازد، سرگردان و حیران می‌شود.

[١]. شرح اصول الكافي، ج٤، ص١٧٤ و ١٨٢.

[٢]. همان، ج٥، ص٢٣٥.

[٣]. همان، ج٧، ص٢١٨ و ٢١٩.

[٤] دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه تهران.

[٥]. الذریعة إلی تصانیف الشیعة، ج١٤، ص١٤٩-١٥٠.