لذا او در ذيل حديثي كه امام به سائل مي‌فرمايد: «اَتَدرِي كَم بَينَ المُشتَرِي وَ الزُهرَةِ من دَقِيقَةٍ»؛ آیا می‌دانی بین مشتری و زهره چقدر فاصله است، و پاره‌اي عبارات ديگر، مي‌گويد:

اين امور از مسائل بسيار ساده علم نجوم است و صدور آن از معصوم٧ بعيد مي‌نمايد.

و سپس آن را با همان قاعده‌اي كه اشاره شد، نقد مي‌نمايد.[١]

و اضافه مي‌كند:

برخي عبارات را در حديث، بايد حمل بر تحريف روات در شنيده‌هايشان كرد و استصعاب رواي دال بر عدم آگاهي وي است. و ساده‌ترين كار، حساب مسافت بين خورشيد و سنبله است كه در هيئت قديم و جديد يكي است.[٢]

او در پرتو همين آگاهي، حديثي را كه سياری از امام حسن عسكري نقل مي‌كند، مخالف حس و واقع اعلام كرده، به نقد كشيده است[٣] و گزارشی كه وفات حضرت سكينه٣ را روز پنچ‌شنبه، پنج روز گذشته از ماه ربیع الاوّل سال ١١٧ آورده، نقد كرده و به تصحيح اجتهادي آن را از «خَمسَ خَلَون» به «لِخَمسَ عَشرةَ خَلون» تغيير داده، به اين دليل كه پنجم ربیع الاول١١٧ پنج‌شنبه نبود، بلكه یکشنبه بود و پانزدهم چهارشنبه.[٤]

در پايان، لازم است ذكر شود، از آنجا كه علامه معتقد به حجيّت عقل است و آن را در اصول اوليّه و غير آن حجت دانسته و نهي‌ها را متوجه قياس مي‌داند كه از سنخ عقل نيست،[٥] تصريح مي‌كند:

آنچه عقل راهنمايي مي‌كند، خارج از قرآن نيست[٦] و روايات نيز بر صحت اعتماد بر ادله عقلي حكمي دلالت دارند.[٧]

لذا همان‌طور كه در آغاز بحث آورديم، او بر حجيت دانش‌هاي بشري در فهم و نقد روايات تأكيد مي‌كند و به همين مناسبت از دانش اصول،[٨] منطق و تاريخ نيز كمك مي‌گيرد.

در پرتو دانش اصول، گاهي از احاديث اخذ مفهوم نموده[٩] و از آيه و حديث رفع تعارض مي‌كند[١٠] و با استفاده از دانش منطق و با تكيه بر قياس مساوات[١١] مطلبي را فهميده و با قياس مع الفارق[١٢] فهمي را نقد كرده است. و گاهي به تركيبی زيبا دست زده و در ذيل حديث «اِنَّ الحَقَّ مَعَ عَلي يَدُورُ حَيثما دار» گويد:

[١]. همان، ص٤٦٦.

[٢]. همان، ص٣١٨.

[٣]. الوافي، ج٢٦، ص٢٢٢.

[٤]. «که گرما و سرما از چه پیدا شود؟ فرمود: ای ابوایوب، همانا مریخ ستاره ای گرم است و زحل ستاره ای سرد است» (همان؛ نيز شرح اصول الكافي، ج١٢، ص٢٥٦؛ مجمع البيان، ج٨، ص٤٤٩).

[٥]. الوافی، ج٢٦، ص٥١٥.

[٦]. شرح اصول الكافي، ج١٢، ص٢٥٦؛ الوافي، ج٢٦، ص٥١٥.

[٧]. الوافي، ج١١، ص١٥٢.

[٨]. دمع السجوم، ص٤٩٧.

[٩]. شرح اصول الكافي، ج١، ص٢٨٦.

[١٠]. همان، ج٣، ص٢١٠.

[١١]. همان، ج٤، ص١٨٠.

[١٢]. او تصريح مي‌كند كه فايده دانش اصول تشحيذ ذهن و آگاهي به فهم اسرار حديث است كه فهم احكام شرعي جز به ادله اصول ممكن نيست (شرح اصول الكافي، ج٤، ص٢٣٢).