١ ص
٣ ص
٤ ص
٥ ص
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص

علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ٣٠ - حجيّت و نقش دانشهای بشری در فهم و نقد روايات

ما مكلفيم در علم هيئت و نجوم و تشريح و علم حيوان و نبات و دقايق موجودات نظر كنيم و عبرت گيريم، تمام علوم و حكمت طبيعي تفسير اين آيه است.[١]

و در ذيل آيه ٢٣ سوره مرسلات آورده است:

کسی نمی‌تواند به کنه این آیه برسد که مضمونش مکرر در قرآن آمده است: «مگر آن‌که از دقايق علم تشريح و وظايف الاعضاء آگاه باشد».[٢]

حدیث و دانش‌های بشری

علامه در ذيل روايتي از امام رضا٧ آن را از «اضبط» احاديث در دانش نجوم مي‌داند[٣] و روايت «طَبائعُ الجِسمِ عَلي اَربَعَةٍ فَمِنها المـَوادُ الَّذي لا تُحيي النَفسَ اِلّا بِهِ وَ بِنَسيمِهِ وَ يَخرُجُ ما فِي الجِسمِ من داءٍ وعُفُونَةٍ» را موافق با طب مي‌داند كه علماي طب قديم ما زودتر از پزشكان اروپايي به كشف آن نايل آمده‌اند.[٤] و در شرح اين فراز از دعاي صحيفه كه مي‌فرمايد: «اَلَّلهُمَّ امزُج مِياهَهُم بِالوَباء»، مي‌نويسد:

به هر حال، كلام آن حضرت٧، از دقايق و اسرار علم طب است و از نور ولايت و روح امامت صادر گرديده است.[٥]

و در ذيل اين فراز صحيفه «و سكانُ الهواءِ و الارضِ و الماءِ» مي‌گويد:

با آن كه حكما، عناصر اربعه را آب و خاك و باد و آتش مي‌دانستند، اما حضرت٧
آتش را نياورد، چون در علوم عصري ثابت شده است بالاي عنصر هوا، كره آتش
موجود نيست.[٦]

و ادعيه ديگري را نيز با دانش پزشكي و وظايف الاعضا، تفسير كرده است.[٧]

او در ذيل كلام امام كه مي‌فرمايد: «الامام زمام الدين»، آن را يكي از اصول علم جامعه‌شناسي و از جمله قواعد سياسي بر مي‌شمرد كه دلالتش بر مقصود از هر كلام ديگر رساتر است[٨] و در ذيل روايت امام رضا٧ ـ كه در پاسخ به سؤالي از رؤيت، به خط خويش نوشتند: «اِتَّفَقَ الجـَميعُ لاتَمانُعَ بَينَهُم اِنَّ المـَعرِفَةَ مِن جَهَةِ الرُؤيَةِ ضَرورَةٌ» ـ مي‌نويسد:


[١]. علامه اين را ذيل شعري آورده كه ابان بن تغلب در تفسير آيه بدان استناد كرده است (مجمع البيان، ج٦، ص٤٣ و ج٩، ص١٠٤).

[٢]. قرآن در اسلام، ص١٥٧.

[٣]. منهج الصادقين، ج٧، ص٢٠١.

[٤]. همان، ج٢، ص٨.

[٥]. همان، ج٢، ص٤٠٩.

[٦]. همان، ج١٠، ص١١٨.

[٧]. مجمع البيان، ج٨، ص٤٢٥.

[٨]. «طبیعت‌های جسم روی چهار چیز استوار است، هوا که جان انسانی جز بدان و به نسیم آن زنده نباشد و هر درد و عفونت را از بدن بیرون کند» (الوافي، ج٢٦، ص٥٢٦).