علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ٣٠ - حجيّت و نقش دانشهای بشری در فهم و نقد روايات
ما مكلفيم در علم هيئت و نجوم و تشريح و علم حيوان و نبات و دقايق موجودات نظر كنيم و عبرت گيريم، تمام علوم و حكمت طبيعي تفسير اين آيه است.[١]
و در ذيل آيه ٢٣ سوره مرسلات آورده است:
کسی نمیتواند به کنه این آیه برسد که مضمونش مکرر در قرآن آمده است: «مگر آنکه از دقايق علم تشريح و وظايف الاعضاء آگاه باشد».[٢]
حدیث و دانشهای بشری
علامه در ذيل روايتي از امام رضا٧ آن را از «اضبط» احاديث در دانش نجوم ميداند[٣] و روايت «طَبائعُ الجِسمِ عَلي اَربَعَةٍ فَمِنها المـَوادُ الَّذي لا تُحيي النَفسَ اِلّا بِهِ وَ بِنَسيمِهِ وَ يَخرُجُ ما فِي الجِسمِ من داءٍ وعُفُونَةٍ» را موافق با طب ميداند كه علماي طب قديم ما زودتر از پزشكان اروپايي به كشف آن نايل آمدهاند.[٤] و در شرح اين فراز از دعاي صحيفه كه ميفرمايد: «اَلَّلهُمَّ امزُج مِياهَهُم بِالوَباء»، مينويسد:
به هر حال، كلام آن حضرت٧، از دقايق و اسرار علم طب است و از نور ولايت و روح امامت صادر گرديده است.[٥]
و در ذيل اين فراز صحيفه «و سكانُ الهواءِ و الارضِ و الماءِ» ميگويد:
با آن كه حكما، عناصر اربعه را آب و خاك و باد و آتش ميدانستند، اما حضرت٧
آتش را نياورد، چون در علوم عصري ثابت شده است بالاي عنصر هوا، كره آتش
موجود نيست.[٦]
و ادعيه ديگري را نيز با دانش پزشكي و وظايف الاعضا، تفسير كرده است.[٧]
او در ذيل كلام امام كه ميفرمايد: «الامام زمام الدين»، آن را يكي از اصول علم جامعهشناسي و از جمله قواعد سياسي بر ميشمرد كه دلالتش بر مقصود از هر كلام ديگر رساتر است[٨] و در ذيل روايت امام رضا٧ ـ كه در پاسخ به سؤالي از رؤيت، به خط خويش نوشتند: «اِتَّفَقَ الجـَميعُ لاتَمانُعَ بَينَهُم اِنَّ المـَعرِفَةَ مِن جَهَةِ الرُؤيَةِ ضَرورَةٌ» ـ مينويسد:
[١]. علامه اين را ذيل شعري آورده كه ابان بن تغلب در تفسير آيه بدان استناد كرده است (مجمع البيان، ج٦، ص٤٣ و ج٩، ص١٠٤).
[٢]. قرآن در اسلام، ص١٥٧.
[٣]. منهج الصادقين، ج٧، ص٢٠١.
[٤]. همان، ج٢، ص٨.
[٥]. همان، ج٢، ص٤٠٩.
[٦]. همان، ج١٠، ص١١٨.
[٧]. مجمع البيان، ج٨، ص٤٢٥.
[٨]. «طبیعتهای جسم روی چهار چیز استوار است، هوا که جان انسانی جز بدان و به نسیم آن زنده نباشد و هر درد و عفونت را از بدن بیرون کند» (الوافي، ج٢٦، ص٥٢٦).