اینجاست که موافقت و عدم موافقت حدیث با آیه و تناسب معنایی و رابطة مفسِّر و مفسَّر میان آن دو، بویژه برای دانشوران کارآزموده و آشنای با شیوه‌های تفسیری اهل بیت: ، از روشن‌ترین آیینه‌ها و قراین موجب تقویت یا احیاناً تضعیف دلالی حدیث خواهد بود.

این ویژگی‌ کار بهره‌گیری از احادیث تفسیری و تمییز سره از ناسره را، نسبت به دیگر گونه‌های حدیثی، از جهتی،[١] سهل‌تر می‌نماید.

با این نگاه، به برخی فواید مترتّب بر احادیث تفسیری نامعتبر، اشاره می‌کنیم:

الف. استناد به ضِعاف پس از تبیّن: از جمله، ملاحظة موافقت آن حدیث با کتاب و سنّت قطعی
و یا تعاضد مضمونی آن با احادیث دیگری که با آن هم‌پوشانی دارند، بویژه اگر در مجموع به حدّ استفاضه برسند.

ب. کشف حقایقی که تصوّرشان موجب تصدیقشان است: بسا حدیثی که موجب کشف حقایقی گردد که تصوّر آنها با تصدیقشان همراه است، لیکن، عموماً یا غالباً، خود مردم نخست، از درک چنان حقایقی عاجزند؛[٢] به عنوان نمونه، بسا آیه‌اي در دلالت بر معنایی، متّکی بر برخی قراین حال نزول بوده که بر پسینیان پنهان مانده باشد و توجّه یافتن ما بدان قرینة مسلَّم، معنای مزبور را برای ما نمایان سازد؛ به نحوی که پس از پیدایش خراش ذهنی، تصوّر آن برای تصدیقش کافی باشد.

ج. جرقّة آغازین کشفیاتی ارزشمند: بسا حدیثی جرقّة آغازین کشفیاتی ارزشمند گردد؛ زیرا ممکن است، احادیثی که اعتبارشان به اثبات نرسیده، بویژه ضِعاف قویّه ـ که احتمال صدورشان از معصوم چندان ضعیف نیست ـ مشتمل بر حقایقی علمی باشند. نگاه ثبوتی به ارزش احتمالی مفاد چنین احادیثی و پی‌گیری این احتمالات و یا در نظر داشتن آنها در دراز مدّت، بسا منتهی به کشف حقایقی بس
ارزشمند گردد.

د. ربّ حامل فقه إلی من هو أفقه منه: ممکن است حدیثی، صحیح یا غیر صحیح، دارای مضمونی شاذّ یا مشتمل بر مشکلی دلالی باشد و در مقام اثبات نتوانیم به مضمونش عمل کنیم و از آن بهره جوییم، لیکن رواست، احتمال بدهیم که بسا بلندی مفاد حدیث، آن را مشکل نموده و از سطح اندیشة معمول پژوهشیان فراترش برده، ولی امید است، در حال یا آینده، آن حدیث به دست کسانی برسد که گره از کارش بگشایند و به ژرفا و درستی معنایش پی ببرند.

ه‌ . کاربرد در بخش احکام غیر الزامی: از جمله فواید آنها کاربرد در بخش آیات فقهی متضمّن احکام غیر الزامی.[٣]

كتابنامه

ـ اجود التقريرات، سيد ابوالقاسم موسوي خويي، تقريرات دروس محقق ناييني، صيدا: مطبعة العرفان، ١٣٥٢ق.

[١]. فوايد اثباتي و ثبوتي مترتّب بر احاديث ضعيف را در مقاله‌اي ديگر بررسي نموديم (ر.ك: «دو رويكرد ثبوتي و اثباتي در نقد حديث»). در اينجا تنها به فوايد مزبور در حوزة تفسير اشاره مي‌كنيم.

[٢]. البته دستيابي به شيوه‌هاي تفسيري اهل بيت: كاري است سخت دقيق و نيازمند به سالياني ممارست و بلكه زندگي كردن در پرتو آن؛ به نحوي كه شنا در بحر احاديث تفسيري، خود كاري سهل و ممتنع شمرده مي‌شود.

[٣]. ر.ك: مناقب آل أبي طالب، ج٣، ص٥٢٦؛ بحار الأنوار، ج١٠، ص٣٩٢، ح١ و ج٥٠، ص٣١١، ح٦: «لأنّه رجل يفهم إذا سمع».