طور، اگر حدیثی با احادیث دیگر در تعارض باشد، و شرایط و شؤون معارضه به گونه‌ای باشد که آن حدیث را از درجة اعتبار ساقط گرداند؛ گرچه ممکن است حدیث معارِض دیگر نیز از یقینیات و مسلّمات سنّت نباشد و یا حتّی اعتبار آن نیز ثابت نباشد.

ه‌ . حدیث مخالف یقینیات: اعمّ از اوّلیات، بدیهیات، مشاهدات، فطریات، متواترات. بلکه هر حدیثی که قطع جازم به عدم صدور آن و نادرستی مضمونش باشد، از اعتبار در نزد قاطع به چنان قطعی ساقط خواهد بود.[١]

احادیث نامعتبر بر دو دسته‌اند:

یک. احادیثی که به عدم صدور آن و نادرستی مضمونشان قطع باشد. این دسته احادیث، هم
انکارشان جایز است و هم تا قطع مزبور باقی است، فایده‌ای بر آنها بار نمی‌شود؛[٢] گرچه، با عنایت به جهل مرکّب بودن بسیاری از موارد قطع، تا نیاز و ضرورتی اقتضا نداشت، بهتر است انسان از ردّ و انکار احادیث بپرهیزد.[٣]

دو. احادیثی که به عدم صدور و نادرستی مفادشان قطع نباشد، ولی فاقد اعتبار باشند. باید توجّه
داشت که:

اولاً، حدیث ضعیف، هر چند اگر راوی آن از بدنام‌ترین وضّاعان باشد، مساوی با حدیث مجعول نیست. از این رو، تا اطمینان به مجعول بودن آنها نباشد، انکارشان مجاز نخواهد بود.

ثانیاً، این دسته از احادیث به رغم ضعف سند، ممکن است دارای فوایدی باشند که ذیلاً به برخی اشاره می‌شود:

فواید احتمالی احادیث تفسیری نامعتبر[٤]

از تفاوت‌های اساسی بین احادیث تفسیری با دیگر گونه‌های حدیثی این است که سایر احادیث باید خود دلالت کافی بر مفاد خویش داشته باشند؛ بر خلاف احادیث تفسیری که پنجرة دلالت آیات را در کنار پنجرة دلالی الفاظ خود دارند؛ بخصوص با عنایت به این‌که مستفاد از آیات و روایات مربوط به شأن رسول خدا٦ و اهل بیت: این است که آنان تبیان کتابی هستند که خود Gتِبْيَاناً لِكُلِّ شَيْ‌ءٍF است؛ یعنی شأن آنان «تبیین» کتاب است، به گونه‌ای که کتاب برای خود امّت تبیّن یابد و هر کس به فراخور ظرفیتش، بتواند از آن بهره گیرد؛ یعنی به آنان راه رفتن در وادی تفسیر آموخته شود، نه آن‌که آنان را در وادی تفسیر راه ببرند.

پس اصل در حدیث تفسیری این است که آیات را به گونه‌آی تفسیر نمایند که در پرتو تبیین معصومان: معانی آیات، برای خود مخاطب نمایان گردد.

[١].قرآن در قرآن، ج١، ص٣٩٢، نيز ر.ك: تسنيم در تفسير قرآن كريم، ج١، ص١٥٦ ـ ١٥٩.

[٢]. ر.ك: البيان في تفسير القرآن، ص٣٩٩.

[٣]. مگر برخي فوايد تعليمي در نماياندن گونه‌هاي احاديث مجعول و معرفي و رسوا ساختن وضّاعان حديث و... .

[٤]. فوايد اثباتي و ثبوتي مترتّب بر احاديث ضعيف را در مقاله‌اي ديگر بررسي نموديم (ر.ك: «دو رويكرد ثبوتي و اثباتي در نقد حديث»). در اينجا تنها به فوايد مزبور در حوزة تفسير اشاره مي‌كنيم.