از سوی دیگر، قرآن کریم، زکات را، تشریعی عام در تمامی شرایع می‌داند[١] و به همسران پیامبر٦ نیز دستور می‌دهد که در کنار اقامه نماز، زکات بپردازند؛[٢] در حالی که بسیاری از پیامبران[٣] و هیچ یک از همسران پیامبر٦ در آن زمان، از اموال زکوی به مقدار حد نصاب تعلق زکات بهره‌مند نبوده‌اند.[٤]

بر اين اساس و با توجه به موارد كاربرد و سياق آيات، می‌توان زکات را در اصطلاح قرآنی این گونه تعریف کرد: «هر واجب مالی ابتدایی» خواه در قالب زکات مصطلح فقهی یا خمس، [٥] و خواه با تعیین حد نصاب و شرایط و پرداخت به حکومت (چنان که در اواخر دوره مدینه روی داد) یا بدون تعیین حد نصاب و سایر شرایط (چنان که در مکه و اوايل دوره مدینه بود).[٦]

اما «زکات» در قرآن، از يك سو ویژة واجبات مالی است و موارد مستحب را در بر نمی‌گیرد.[٧] و از سوي ديگر، اختصاص به واجبات مالی ابتدایی دارد، نه آن دسته از واجبات مالی که سبب وجوبش، فعل مکلف ‌باشد (همچون کفّارات، دیات و قربانی)؛[٨] چه این که در هیچ آیه‌ای، از واجبات مالی غیر ابتدایی، به زکات تعبیر نشده است.

زكات در روایات

روایات کاربرد گسترده‌تری برای این واژه دارند که حتی موارد غیر مالی را نیز در بر گرفته است؛ چنان که از تعبیر روایی «لکّل شیء زکاة»[٩] و اثبات زکات اعضای بدن و مانند آن، [١٠] به روشنی پیداست.

با اين حال، بررسی روایات، ما را به این نتیجه می‌رساند که اين كلمه در سخنان پيامبر اكرم٦، بسان قرآن، مفهومي گسترده دارد؛ به طوري كه هر گونه واجب مالي را شامل می‌شود. از مویّدات این مدعا، نامه رسول گرامی خدا٦ به پادشاهان حمیر است که:

... و آتیتم الزکاة من المغانم خمس الله و سهم النبی و صفیه و ما کتب الله علی المؤمنین من الصدقة من العقار، عشر ما سقت العین و سقت السماء.[١١]

[١]. ر.ک: مجمع الفائدة و البرهان، ج٤، ص٥.

[٢]. ر.ک: سبل السلاح، ج٢، ص١٢٠؛ المراسم العلویة، ص١٢٥.

[٣]. ر.ک: المغنی، ج٢، ص ٤٣٣؛ الشرح الکبیر، ج٢، ص٤٣٣.

[٤]. ر.ک: المسبوط فی فقه الامامیة، ج١، ص١٩٠؛ ذخیرة المعاد، ج٣، ص٤١٨؛ كتاب الزکاة (انصاري)، ص٣.

[٥]. ر.ک: البیان، ص١٦٤؛ ذخیرة المعاد، ج٣، ص٤١٨؛ كتابالزكاة (انصاری)، ص٣.

[٦]. ر.ک: المسبوط، ج١، ص١٩٠؛ تذکرة الفقهاء، ج٥، ص٧؛ ذخیرة المعاد، ج٣، ص٤١٨؛ البیان، ص١٦٤.

[٧]. ر.ک: كتاب الزكاة (انصاری)، ص٤.

[٨]. در مجموع، واژة «زکات» به مفهوم انفاق مالی، سي بار و به معنای لغوی آن، دو بار در قرآن به کار رفته که با احتساب مشتقات آن، فزونی می‌یابد.

[٩].ر.ک: التمهید فی علوم القرآن، ج١، ص١٣٣ ـ ١٤٥.

[١٠]. ر.ک: الکافی، ج٣، ص٤٩٧؛ مجمع البیان، ج٥، ص١١٥ ـ ١١٧.

[١١].ر.ک: سورة انبیاء، آية ٧٣؛ سورة مریم، آية ٣١ و ٥٥.