شگرفی بر بحث مفهوم شناسی ندارد، اما یادکرد دو نکته مفید می‌نماید: نخست، آن که کاربرد قرآنی این واژه در نخستین سال‌های بعثت پیامبر٦ در مکه نشان می‌دهد که عرب با معنای اصطلاحی (یعنی بُعد مالی) این واژه آشنا بوده است، و مؤید آن، این است که هیچ گزارش تاریخی وجود ندارد که مخاطبان اوّلین، با شنیدن این واژه نسبت به مفهوم آن، ابراز تردید یا جهل کرده باشند، و این می‌تواند اصالت آن را در لغت عرب، تأیید نماید.[١]

دوم، آن که ادعای مستشرقان، بسی نااستوار می‌نماید؛ چه این که واژه زکات در سوره‌های مکی، مکرر آمده است، در حالی که پیامبر اکرم٦ لغت عبری یا هر گونه لغت غیر عربی را نمی‌شناخت و با یهود نیز صرفاً پس از هجرت ارتباط برقرار کرد. افزون برآن، واژه مشترک بین دو لغت (عربی و عبری) هرگز دلیل برگرفتن یکی از دیگری نیست و تعیین بدون دلیل ناقل و منقول، سخنی نيست كه بتوان به راحتي آن را پذيرفت.[٢]

زكات در فقه

فقیهان، تعاریف گونه‌گونی برای زکات ارائه نموده‌اند، اما در میان فقهای شیعه، دو تعریف برای زکات، شهرت فزون‌تری یافته‌است:

نخست، تعریفی که محقق در المعتبر ارائه کرده است: «حق یجب فی المال یعتبر فی وجوبه النصاب».[٣] این تعریف، از سوی فقیهان پس از او، غالباً نقد شده و اشکالاتی بر آن وارد گردیده است.[٤]

تعریف دوم، از سوي شهید ارائه شده است: «الصدقة المقدّرة بالاصالة ابتداء».[٥] این تعریف، اشكالات كمتري دارد.[٦] به همین جهت، با اندکی تفاوت در تعبیر، از سوی فقیهان مقبولیت فزون‌تری یافته است؛[٧] گو این که از پاره‌ای نقدها نیز مصون نمانده است.[٨]

در بین فقیهان اهل سنت، تعریف ذیل، با اندکی اختلاف در تعبیر، بیشتر به چشم می‌خورد: «اسم لقدر مخصوص من مال مخصوص یجب صرفه لاصناف مخصوصة بشرایط».[٩]

[١].انديشه‌هاي اهل مدينه فاضله، ص٦١ و ٦٢.

[٢] عضو هیئت علمی دانشگاه علوم اسلامی رضوی.

[٣]. ر.ک: العین، ج٥، ص٣٩٤؛ لسان العرب، ج١٤، ص٣٥٨؛ تاج العروس من جواهر القاموس، ج١٠، ص١٦٤.

[٤]. ر.ک: معجم مقاییس اللغة، ج٣، ص١٧؛ مفردات الفاظ القرآن، ص٣٨٠.

[٥]. ر.ک: النهایة فی غریب الحدیث و الاثر، ج٢، ص٣٠٧.

[٦]. مؤید این نکته، آیاتی همچون Gتُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمF (سوره توبه، آيه ١٠٣) و Gذلِكُمْ أَزْكَى‌ لَكُمْوَأَطْهَرُF (سوره بقره، آيه ٢٣٢) است که طهارت را جداگانه در کنار زکات مطرح فرمودند.

[٧]. ر.ک: سورة انبیاء آية ٧٣؛ سورة مریم، آية ٣١ و ٥٥.

[٨]. ر.ک: المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ج٦، ص١٨٦ ـ ١٨٧.

[٩].ر.ک: المجموع فی شرح المهذب، ج٥، ص٣٢٥. برخی از قرآن پژوهان، واژه زکات به دو مفهوم لغوی و اصطلاحی را در لغت عرب ریشه‌دار دانسته و به کتاب المفصل فی تاریخ العرب جواد علی، ارجاع داده‌اند (ر.ک: فقه‌پژوهی قرآني، درآمدي بر مباني نظري آيات الاحكام، ص١٧٣) در حالی که جواد علی صرفاً وجود پرداخت‌های مالی با صبغة دینی در جاهلیت را مطرح کرده است و نه کاربرد «واژه زکات» را، در بین آنان (ر.ک: المفصل فی تاریخ العرب، ج٦، ص١٨٤ ـ ١٨٧).