آن حضرت در جنگ نیز مشارکت می‌ورزید و به قتال با دشمنان می‌پرداخت؛ نه این‌که خود در گوشه‌اي بنشیند و سربازان را به نبرد امر نماید. ابن هشام نقل می‌کند که در غزوۀ احد، آن زمان که مشرکان بر مسلمانان چیره شدند و جنگ سختی درگرفت؛ به گونه‌اي که بسیاری از مسلمانان از میدان نبرد فرار نمودند، پیامبر اکرم همچنان در صحنه حضور داشت و ابیّ بن خلف، از سران مشرکان، را به دست خویش به هلاکت رساند.[١]

٢. اهتمام به وحدت و انسجام ملی، و مقابله با تفرقه افکنی‌ها

انسجام ملّی از مسائلی است که وجود آن نقش محوری در ماندگاری یک حکومت دارد. هر حکومتی برای بقاي خود نیازمند اتحاد اقشار مختلف جامعه حول یک محور است. زمامدار برای بقاي زمامداری خویش باید میان مردم تحت حاکمیّت خود یکپارچگی و احساس مشترک ایجاد نماید. در پرتو این احساس مشترک است که همدلی و همدردی میان اقشار گوناگون جامعه شکل می‌گیرد؛ بسیاری از ناملایمات و ناهمواری‌های اجتماعی ـ که به صورت عادي، موجب دشمنی، افتراق و درگیری‌های قومی می‌گردد ـ رنگ می‌بازند؛ آستانۀ تحمّل مردم بالا می‌رود؛ گذشت نسبت به یکدیگر و عفو از خطا‌های دیگران در میان مردم ارزشمند می‌شود، و نزاع‌ها جای خود را به دوستی می‌دهد.

عملکرد پیامبر اکرم، در طول دوران زمامداری، گویای چنین رویکردی است. تصمیم گیری‌های حکومتی و اوامر هدایتی آن حضرت در دورۀ راهبری امت نوپای اسلامی چهرۀ زیبايي از یک زمامدار مرشد آگاه و حاکم هادی زیرک را تصویر می‌نماید. تأکیدات قولی و عملی رسول گرامی اسلام بر ایجاد و حفظ وحدت دینی میان مسلمانان از آشکارترین جلوه‌های اوامر اجتماعی ایشان است.

از جمله اقداماتی که رسول‌خدا در همان اوايل ورود به شهر یثرب انجام داد، «پیمان برادری» بود که میان مهاجر و انصار بست.[٢] روشن است که عنوان «برادری» دربردارندۀ بالاترین و استوارترین نوع همبستگی و اوج همدلی است. دو برادر، هر قدر با هم اختلاف و تضاد داشته باشند و در مواقع متفاوت با هم به ستیزه برخیزند، لکن در مقابل بیگانگان به پشتیبانی از یکدیگر برخواهند خاست و هیچ‌گاه یکدیگر را تنها و بی‌یاور رها نخواهند ساخت.

از دیگر اقدامات پیامبر اکرم، در روزهای آغازین ورود به شهر مدینه و تشکیل حکومت، عهدنامه‌اي بود که به عنوان میثاق نامۀ مسلمانان و پیمان‌نامۀ حکومت اسلامی با اهل ذمۀ ساکن مدینه منتشر نمود. مفادی از این میثاق نامه بر وحدت، همدلی و همبستگی میان مسلمین، مهاجر و انصار، تأکید می‌ورزد و آنان را «امت واحدی» می‌خواند که «بر ضد آن کس که طغیان کند یا علیه ایشان دسیسه کند، یا درصدد ظلم و تعدی برآید، یا میان مؤمنان فتنه و فسادی کند، قوای خود را به طور دسته‌جمعی به کار

[١]. شهریار، دیباچۀ مترجم.

[٢].السیرة النبویّة، ج١، ص٢٨٤ ـ ٢٨٥؛ زندگانی محمّد٦ پیامبر اسلام، ج١، ص١٦٦؛ بحار الأنوار، ج١٨، ص١٨٠ ـ ١٨٢.