بديهي است كه حضور مسلمانان در شهر مکه موجب استواری بیشتر موضع پیامبر بوده و بر شکوه حرکت‌های آن حضرت می‌افزود. در آن دوران ـ که تعداد ایمان آورندگان به دین اسلام بسیار اندک
بود ـ طبیعی است که هر چه افراد بیشتری به محضر رسول گرامی اسلام رفت و آمد می‌کردند، جلال و عظمت ایشان در دیدگان اهل مکه، و تاجران و زايرانی که به آن شهر رفت و آمد می‌کردند، افزون می‌شد، اما رسول گرامی اسلام دستور به هجرت به حبشه داد تا حداقل بخشی از مسلمانان از شکنجه و آزار مشرکان در امان باشند.

اخلاق زمامداری (جلوه‌هايی از اخلاق سیاسی پیامبر پس از تشکیل حکومت [در مدینه و پس از هجرت])

الف. سیاست داخلی

١. همراهی با رعیت در امور خرد و کلان

یکی از مواردی که در اخلاق سیاسی برای حاکمان جوامع مختلف لازم شمرده می‌شود، و معمولاً فیلسوفان سیاسی دنیا آن را ضروری می‌دانند، آن است که حاکم و شهریار نباید در بسیاری از کارهايي که مردمان عادّی انجام می‌دهند، با آنان مشارکت و همراهی داشته باشد؛ و این را با شکوه و جلال لازم برای زمامدار جامعه در تعارض می‌دانند. حاکم در منطق اینان باید در مکانتی فراتر از رعیّت قرار داشته باشد، نه آن‌که رعایا او را هم رتبۀ خویش ببینند؛ اگر چه این هم رتبه بودن تنها در انجام امور جاری همگانی جامعه باشد. به تعبیر اینان، چنانچه رعایا ببیند زمامدار جامعه، هم اندازه و همانند ایشان، به کارهای عادی معیشتی مشغول است، دچار توهّم شده و خود را هم عرض و هم ارزش زمامدار می‌بینند، و در نتيجه، فرمانبَر و فرمانبُردار مطیعی نخواهند بود.

عمل پیامبر اکرم، در دوران زمامداری موفقی که طی ده سال ارائه داد، نشان دهندۀ بطلان این نظریّه است. ایشان، نه تنها در ابتدای تشکیل دولت اسلامی در مدینه، در همان اوّلین مرحلۀ قرار گرفتن در جایگاه یک حاکم و زمامدار جامعه، بر خلاف چنین دستورالعملی اقدام نموده و «ابتدا خود آن حضرت دست به کار ساختمان مسجد شد تا مسلمانان نیز ترغیب شوند»،[١] بلکه در تمام دوره زمامداری نیز این‌گونه همراهی و مشارکت عملی با مردم تحت حاکمیّت ایشان، در امور خرد و کلان، به چشم می‌خورد؛ از جمله در زمانی که به پیامبر اکرم اطلاع داده شد که احزاب و گروه‌ها و قبايل مختلف با یکدیگر متحد شده و علیه مسلمانان آمادۀ جنگ هستند و به سوی مدینه در حال حرکت‌اند، رسول خدا، بنا بر پیشنهاد سلمان فارسی، «دستور داد تا اطراف شهر را خندق حفر کنند و خود آن حضرت نیز حفر قسمتی از آن را بر عهده گرفت».[٢]

[١]. نظام‌های اخلاقی در اسلام و ایران، ص١٣٥.

[٢] Machiavelli , Niccolo