در مقابلش یک سنتزی به وجود بیاید؛ و تا این دو چیزِ متضاد نباشند چیز بهتری از نزاع بین این دو تا حاصل نمی‌شود. یعنی اگر واقعا جریان عالم یکنواخت باشد و فقط در یک جهت سیر کند هیچ وقت تغییری حاصل نمی‌شود و تکامل هم به وجود نمی‌آید.

ما شاید می‌توانیم این طور تعبیر کنیم که تمام این نزاعهای بین خوبی و بدی، جنبه منفی و مثبت، شر و نیکی این است که در سایه نزاع اینها یک کسانی با صفات عالیتری رشد می‌کنند و به وجود می‌آیند. اگر شمر و دشمنان دینی نباشند امام حسین با این خصوصیاتی که فرمودید هیچ وقت ظاهر نمی‌شود و ما اصولا امام حسین را با این خصوصیات نمی‌شناسیم. پس امام حسین و کسانی که در این نزاع قرار می‌گیرند از این جهت راضی‌اند که در این مبارزه قرار گرفته‌اند و جزء کسانی شده‌اند که برگزیده شده‌اند یعنی در این نزاع جزء مخالفین بدی بودند و جزء خوبان درآمدند. یعنی اگر وارد نزاع نمی‌شدند یک صفت عالیتر انسانی پیدا نمی‌کردند و به مرحله عالیتر انسانی قدم نمی‌گذاشتند. پس رضایت از این بوده که اینها در این نظام عالم، نظام جمع اضداد و مبارزه بین خوبی و بدی، بین دو ضد قرار گرفتند و توانستند جزء آنهایی باشند که در این نزاع پیروز شدند و یک صفت عالیتری را احراز کردند. شاید بتوان این تعبیر را آورد چون در تمام نظام عالم این به چشم می‌خورد. منتها آنوقت یک اشکالی ممکن است پیش بیاید و آن این است که اگر واقعا نظام عالم و حکمت الهی بر این است که همیشه تکامل در سایه نزاع بین دو چیز و بین خوبی و بدی رخ بدهد ـ چنان‌که ما می‌بینیم عملا هم این طور است ـ و تا بدی