روزی که از مادرش متولد می‌شود لمس می‌کند؛ جز مریم و پسرش را» استاد عبده درباره این حدیث می‌گوید: «اگر این حدیث درست باشد از باب تمثیل است؛ نه حقیقت». [١]
ذهبی می‌گوید: «به رغم اینکه این روایت از مسلم و بخاری است، استاد عبده به صحت آن اطمینان ندارد. شانه خالی کردن از پذیرش حقیقت و برداشت تمثیلی از عبارت حدیث، رفتاری به شیوه مکتب معتزله است که معتقد بودند شیطان جز وسوسه و اغوا بر انسان تسلطی ندارد». [٢]
نگارنده می‌گوید: حق و حقیقت شایسته پیروی است؛ هر چند گوینده با معتزله همگام باشد؛ زیرا حق گمشده مؤمن است و باید آن را- هر جا بیابد- بپذیرد و اگر مذهب اهل ظاهر در باب عقاید- که باید به آنها یقین داشت- حکم به ظاهر می‌کند، مذهب اهل نظر و اجتهاد، تدبّر و تفکّر در آیات الهی را واجب می‌داند؛ زیرا آن را دستور قرآن می‌داند و عقل رشید و سلیم هم آن را تأیید می‌کند.
کارآیی عقلانی افرادی همچون استاد بزرگ شیخ محمد عبده، با توان فکری اندک امثال ذهبی- که صرفا به تقلید از اشاعره برخاسته و عقاید آنان را به رغم منافاتهایی که با اصول شریعت و محکمات قرآن دارد پذیرفته است- قابل مقایسه نیست.
نخست باید گفت: ابلیس، جز وسوسه و اغوا هیچگونه تسلطی بر احدی ندارد؛ زیرا در قرآن از قول ابلیس آمده است: «وَ ما کانَ لِی عَلَیْکُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی، فَلا تَلُومُونِی وَ لُومُوا أَنْفُسَکُمْ». [٣]
دیگر آنکه: شیطان بویژه بر بندگان مخلص خدا سلطه‌ای ندارد: «إِنَّ عِبادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ». [٤] شیطان که بر بندگان مخلص خداوند حتی قدرت وسوسه و فریب را هم ندارد، چگونه می‌تواند بر عقلانیت والای آنان مسلط گردد؟! و سوم آنکه: چگونه ممکن است کسی چون «لبید» بر عقل شخصیّتی همچون

[١] تفسیر المنار، ج ٣، ص ٢٩٠.
[٢] التفسیر و المفسرون، ج ٢، ص ٥٧٥.
[٣] «و من بر شما تسلّطی نداشتم؛ جز اینکه شما را دعوت کردم و شما اجابتم نمودید. پس مرا ملامت نکنید و خود را ملامت کنید». ابراهیم ١٤: ٢٢. ر. ک: تفسیر المنار، ج ٧، ص ٥١٢ و ٥١٣.
[٤] حجر ١٥: ٤٢.