تفسیر و مفسران - معرفت، محمدهادی - الصفحة ٤٧٩ - شیوههای مختلف تفسیر عصری

است؛ در حالی که این شیوه نه درست است و نه پذیرفتنی. ذهبی می‌گوید: «این عارضه‌ای است که از یهود به مسلمانان سرایت کرده و بر عقول و اذهان بسیاری از ساده‌لوحان چیره گشته است». [١]
علاوه بر این، درمی‌یابیم که مؤلف، آیات قرآن را بر اساس نظریات جدید علمی- که هنوز به طور کامل تثبیت نشده است- تفسیر می‌کند. در واقع، دچار گونه‌ای تکلّف شده است که اگر مقصد و هدف قرآن را کمرنگ و مبهم نکند، دست کم بر درخشش آن پرده می‌افکند. با اندک مراجعه به این تفسیر متوجه این انتقاد خواهید شد.
ذهبی نمونه‌هایی از روش ضعیف و بیمارگونه‌ای را که در این کتاب به کار رفته یادآور می‌شود و در پایان نتیجه می‌گیرد که این کتاب در اصل یک دایرة المعارف علمی است که به هر فنّی- در حدّ گسترده- وارد شده است؛ چنانکه می‌توان این تفسیر را- همانند تفسیر فخر رازی- این گونه توصیف کرد: در آن، همه چیز هست، جز تفسیر؛ بلکه می‌توان گفت این کتاب از کتاب فخر رازی، به این توصیف شایسته‌تر است. طنطاوی در مورد هر آیه‌ای که به گمانش دلالت بر یک موضوع علمی دارد در آسمان خیال خود به پرواز در می‌آید و به سیر و سیاحت می‌پردازد و با همین اندیشه به جوانب مختلف آن علم می‌پردازد تا آیات آفاق و انفس را بر همگان آشکار سازد و ثابت کند که قرآن مبیّن همه علومی است که انسان به دست آورده است: «ما فَرَّطْنا فِی الْکِتابِ مِنْ شَیْ‌ءٍ»؛ [٢] ولی این کار، در واقع دور نمودن قرآن از مقصد اصلی خویش است و شاید در بسیاری از موارد بر شأن و منزلت آن ضربه وارد می‌کند. از لابه‌لای این تفسیر مشخص است که مؤلف به علت پرداختن به این روش تفسیری، مورد نکوهش علما واقع شده است. این گرایش تفسیری، نزد بسیاری از اندیشمندان روشنفکر پذیرفته نشد. [٣]

---

[١] التفسیر و المفسرون، ج ٢، ص ٥٠٩.
[٢] «ما هیچ چیز را در کتاب [قرآن فروگذار نکرده‌ایم». انعام ٦: ٣٨.
[٣] التفسیر المفسرون، ج ٢، ص ٥٠٨.