تفسیر و مفسران - معرفت، محمدهادی - الصفحة ٥٣٨ - تفاسیر موضوعی فراگیر و مستقل

اخلاق؛ و عوامل موانع شکوفایی فطرت در انسان؛ جلد سیزدهم: معرفت‌شناسی در قرآن، ارکان و مبانی شناخت، میزان منطقی شناخت عقلی، شناخت شهودی و موانع شناخت.

جایگاه ابن عربی در این تفسیر

چیزی که در این تفسیر، جلب توجّه می‌کند محوریّت دیدگاههای ابن عربی است که به عنوان اساس و پایه رهنمودهای عرفانی شناخته شده است.
در سیره حضرت هود علیه السّلام پیرامون آیه «ما مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِیَتِها إِنَّ رَبِّی عَلی صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ» [١] چنین می‌نویسد: «عارف نامدار ابن عربی چنین فرموده‌اند که آیه، دلیل جبری‌هاست؛ زیرا ظاهرش آن است که زمام هر جنبنده‌ای (اعم از انسان و غیره) به دست خدا است و هیچ موجودی هیچ کاری را خارج از زمامداری و تحریک و رهبری خدا نمی‌کند ...
لیکن بعد از توجه به اصول و مبانی عرفان که شیخ اکبر از بزرگترین بنیانگذاران آن است، معلوم می‌شود که منظور ایشان همانا توحید افعالی است نه جبر مصطلح اساعره ...
البته با تدبّر بیشتر در نوشتار تفسیری این بزرگ پرچمدار عرفان در ذیل آیه مزبور، معارف عمیق و مطالب فراوانی استفاده می‌شود که آنچه اشاره شد گوشه‌ای از آن میدان فسیح و شمّه‌ای از آن بیان فصیح و توشه‌ای از آن خرمن انبوه و مخزن مملوّ است». [٢]
در جای جای کتاب، از وی با عظمت و فخامت یاد می‌کند [٣] و او را أسوه اهل تحقیق و عرفان عمیق به شمار می‌آورد. می‌گوید: «عرفانی که ابن عربی ارائه کرد، با آنچه قبل بود و یا بعد آمد قابل قیاس نیست؛ زیرا وحدت شخصی حقیقت وجود، با بنان و بیان این عارف نامور و سالک و منادی معرفت در بیابان حیرت و هاتف

---

[١] «هیچ جنبنده‌ای نیست مگر اینکه او مهار هستی‌اش را در دست دارد؛ براستی پروردگار من بر راه راست است». هود ١١: ٥٦.
[٢] تفسیر موضوعی جوادی آملی، ج ٦، ص ٤٠٠ و ٤٠١. تفسیر ابن عربی، ج ١، ص ٥٧١.
[٣] تفسیر موضوعی جوادی آملی ج ١، ص ٨٠.