تفسیر و مفسران - معرفت، محمدهادی - الصفحة ٥١٥ - شیوههای مختلف تفسیر عصری
میگوید: «معجزه اگر هم وقوع پیدا کند هیچوقت در آن، چنین وضوحی برای حق و واقعی بودن و نیز از طرف خدا بودن آن یافت نمیشود». [١]
نظیر این گونه تأویلات را، محمد حسین ذهبی از یکی از نویسندگان معاصر خویش گزارش میکند: «وی درباره مصائب وارد بر حضرت ایوب میگوید: این مصیبتها، مصیبت نافرمانی قوم وی بوده است که تمامی انبیاء به آن گرفتار بودهاند و مقصود از «ارْکُضْ بِرِجْلِکَ» [٢] همان سعی و کوشش و جدیّت در امر تبلیغ است که سرانجام آن «هذا مُغْتَسَلٌ بارِدٌ وَ شَرابٌ» [٣]: پاکی درونها و نوشیدن آب گوارای موفقیّت و دستیابی به هدف است و مقصود از «وَ وَهَبْنا لَهُ أَهْلَهُ وَ مِثْلَهُمْ مَعَهُمْ» [٤] ایمان آوردن کسان و دیگران به او و پیروی کردن آنان از اوست. [٥]
مقاله سید جمال الدین درباره تفسیر سید احمد خان
سید جمال الدین اسد آبادی در یکی از تبعیدهای خود که در هند به سر میبرد، با سخنان و مقالات سید احمدخان آشنا شد و با شامّه تیز خود به دهریگری یا اصالت طبیعی بودن او پی برد و به قول بسیاری از صاحب نظران، رساله «پنچریّه» را در ردّ او و همفکرانش نوشت. مقاله ویژهای با عنوان «تفسیر و مفسر» درباره این تفسیر دارد که در آن آمده است: «شنیدم که شخصی در حالت کبر سنّ و کثرت تجربیّات و سیاحت ممالک فرنگ، پس از کدّ و جهد، به جهت اصلاح جامعه اسلامی تفسیری بر قرآن نوشته است ... و گمان بردم که گمشده خود را یافتهام؛ ولی چون تفسیر به نظر [م گذشت [دیدم به هیچ وجه در راه یاد شده قدم نگذارده، تنها همّت خود را بر آن گماشته که هر آیهای که در آن ذکری از ملک و یا جن و یا روح الامین و یا وحی و یا جنت و نار و یا معجزهای از معجزات انبیا علیهم السّلام میرود، آن آیه را از ظاهر خود بر آورده به تأویلات بارده زندیقهای قرون گذشته تأویل نماید. فرق همین است که زنادقه سلف دانشمندانی بودهاند و این مفسر بیچاره بسیار عوام است؛ لهذا نمیتواند اقوال ایشان را هم بخوبی فرا گیرد ... و عجیبتر آن است که این مفسّر، رتبه مقدسه الهیّه
[١] همان، ص ١٥١.
[٢] ص ٣٨: ٤٢.
[٣] ص ٣٨: ٤٢.
[٤] ص ٣٨: ٤٣.
[٥] التفسیر و المفسرون، ج ٢، ص ٥٢٦- ٥٢٤.