حقیقتی است که با آن می‌زید، می‌جنبد و به کمک آن موجودیّت می‌یابد.
سید احمد خان در نتیجه همین بینش دئیستی (خداشناسانه طبیعی) اش از ذات خداوند و ارتباط او با جهان امکان وقوع معجزه و تأثیر دعا را انکار می‌کند. او معجزه را به عنوان نقض یا خرق قوانین طبیعت نمی‌پذیرد؛ با این استدلال که به قول و قرار و وعده عملی خداوند است که این قوانین آنچنانکه هست رخ می‌دهد و هیچیک از آنها تخلّف پذیر نیست و اگر بگوییم پدیده یا حادثه‌ای به نحو دیگری رخ داد، خداوند را به خلف وعده متهم کرده‌ایم. او می‌گوید: من معجزات را از آن جهت که خلاف عقل است انکار نمی‌کنم؛ بلکه انکار من از این جهت است که قرآن، وقوع حوادث یا واقعه‌هایی را که بر خلاف قوانین و نوامیس طبیعت یا جریان عادی امور و اشیا باشند، تأیید نمی‌کند.
سید احمد خان با همین شیوه، تأثیر دعا را نیز به آن صورت که عرف مؤمنان است ردّ می‌کند. به نظر او قوانین طبیعت تخطّی ناپذیر است و هیچ چیز نمی‌تواند آنها را تغییر دهد؛ حتی خداوند هم نمی‌تواند بر خلاف آنها کاری صورت بدهد.
تنها تأثیر دعا همان اثر روحی است که بر دعاکننده وارد می‌شود و رنج و اضطرابهای ناشی از وقایع ناگوار زندگی را تخفیف می‌دهد.
سید احمد خان کوشیده است تا ظهور انسان را بر روی کره خاکی، به عنوان یک حادثه ویژه در طیّ یک روند تکامل طولانی و سختکوشانه، توجیه کند؛ اگر چه خداوند را که کلمه خلّاقه «کن» را ادا کرده است سلسله جنبان این روند می‌داند. [١]
کلمه ملک (فرشته) به نظر او بیانگر قدرت بی‌منتهای خداوند و قوای طبیعی نظیر آب و باد و ابر است. آشکارا می‌گوید: صلابت کوهها، روانی آب، نیروی رشد گیاهان، قوّه جذب و دفع الکتریسیته و همه نیروهایی که ما در اشیای گوناگون جهان جلوه‌گر می‌یابیم، با کلمه ملک بیان شده است. به همین ترتیب شیطان به نظر او

[١] این نظریه کم و بیش در میان برخی نویسندگان معاصر رواج یافته و بر این باورند که آیات قرآن اگر بر نظریه تکاملی آفرینش انسان دلالت نداشته باشد، لااقل مباینتی با آن ندارد و برخی جلوتر رفته، قائلند که قرآن، این نظریه را کاملا تأیید می‌کند. ر. ک: قرآن و تفسیر عصری، ص ٢١ و تفسیر و تفاسیر جدید، ص ٦٢. در این دو کتاب نام عدّه‌ای برده می‌شود که نسبت به برخی از آنان مورد تردید است؛ لذا از ذکر نام خودداری کردیم.