شده است، در واقع تفسیری است تأویلی مبتنی بر اصطلاح اهل تصوف که شیخ کمال الدین ابو الغنائم عبد الرزاق بن جمال الدین کاشی سمرقندی آن را نوشته است و آغاز آن چنین است: الحمد للّه الذی جعل مناظم کلامه مظاهر صفائه؛ شکر و سپاس خدایی را سزد که کلام منظم خود را مظهر صفایش قرار داده است» [١]؛ و این، عباراتی است که تفسیر پیشگفته با آن آغاز گردیده است. نسخه‌ایی که حاجی خلیفه در اختیار داشته تا سوره «ص» بوده است. نسخه کاملی در دیگر کتابخانه‌ها وجود دارد که یکی از آنها نسخه‌ای است با شماره ١٧- ١٨ که در کتابخانه سلیمانیه در کشور ترکیه وجود دارد و نشان مهر عبد الرزاق کاشانی بر آن ثبت گردیده است. [٢]
مؤید این مطلب که این کتاب، به دست عبد الرزاق کاشانی نوشته شده، آن است که در تفسیر آیه «وَ اضْمُمْ إِلَیْکَ جَناحَکَ مِنَ الرَّهْبِ» [٣] چنین آمده است: «از شیخ خود مولا نور الدین عبد الصمد- در حالت مشهود وحدت و مقام فنا- شنیدم، از پدرش نقل می‌کرد که یکی از فقرا (صوفیان وارسته) در خدمت شیخ کبیر شهاب الدین سهروردی در حالت شهود وحدت و مقام فنا بود و ذوق سرشاری داشت ...» [٤]؛ و این در حالی است که نور الدین عبد الصمد بن علی نطنزی اصفهانی در اواخر قرن هفتم و شیخ عبد الرزاق کاشانی در سال ٧٣٠ در گذشته است و امکان ندارد که او، شیخ ابن عربی (متوفای ٦٣٨) بوده باشد! [٥]

توصیف این تفسیر

این تفسیر بر اساس مکتب عرفان و به شیوه باطن‌گرایی و پیمودن راه تأویل نوشته شده است. بیشتر از وحدت وجود و فنای ذات دم می‌زند و بی‌محابا آیات قرآن را به همین سو سوق می‌دهد؛ بدون آنکه اصول تفسیر یا ضوابط تأویل را رعایت کند؛ و بر همین اساس، انتساب آن به ابن عربی- که سر سلسله وحدت وجودیان و تأویل کنندگان بی‌رویه است- پذیرفتنی‌تر است تا دیگران؛ زیرا این تفسیر، چیزی جز آنچه به اضعاف در «فتوحات» آمده و یک نمونه از آن را آوردیم، نیست؛ پس اگر انتساب آن به عبد الرزاق کاشانی درست باشد، تنها

[١] حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج ١، ص ٣٣٦.
[٢] مقدمه رحمة من الرحمان، ج ١، ص ٤.
[٣] قصص ٢٨: ٣٢.
[٤] تفسیر ابن عربی، ج ٢، ص ٢٢٨.
[٥] ر. ک: ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج ٢، ص ٤٠٠ و ٤٠١.