تفسیر و مفسران - معرفت، محمدهادی - الصفحة ٤١١ - معروفترین تفاسیر عرفانی

به یقین وی در تفسیر و علم حدیث آراء و نظریاتی داشته و در ضمن کتب خود بویژه «فتوحات مکیّه» و «فصوص» و کتابهای دیگر خود مقالاتی در تفسیر آیات و فقه الحدیث نوشته است؛ امّا با این همه، آیا وی به طور ویژه در تفسیر کتابی نوشته است یا نه؟
در چند مورد از کتب وی، بخصوص در کتاب «فتوحات مکیّه» چنین بر می‌آید که وی در تفسیر کتابی نوشته است؛ مثلا در جلد اول فتوحات، ص ٥٩ هنگام سخن از حروف مقطّعه در اوائل سور می‌گوید: «ما در کتاب «الجمع و التفصیل فی معرفة معانی التنزیل» نکاتی را ذکر کرده‌ایم» و در ص ٦٣ می‌گوید: «ما در این فصل، هنگام شرح قول خداوند متعال «فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ» [١] در کتاب «جمع و تفصیل»، به تفصیل سخن گفته‌ایم» و در ص ٧٧، هنگام سخن از حروف مقطّعه می‌گوید: «هر که می‌خواهد عطش خود را در این خصوص برطرف سازد و جان خود را سیراب کند به تفسیری که آن را «جمع و تفصیل» نامیده‌ایم مراجعه کند».
هنگام سخن گفتن از «علم الإصرار» نیز، در ص ٦٤، ج ٣ از کتاب دیگری سخن به میان آورده که آن را «ایجاز البیان فی الترجمة عن القرآن» نامیده است. او در آنجا چنین می‌گوید: «ما درباره آیه شریفه سوره آل عمران «وَ لَمْ یُصِرُّوا عَلی ما فَعَلُوا» [٢] در کتاب «ایجاز البیان فی الترجمة عن القرآن» تفسیری ارائه کرده‌ایم که شایسته است بدانجا مراجعه شود».
تنها بخش اندکی از آغاز این تفسیر (ایجاز البیان) تا تفسیر آیه ٢٥٣ از سوره بقره به دست آمده که در پایان آن توشیحی از مؤلّف به شرح زیر بر جای مانده است:
«بخش هشتم از تفسیر «ایجاز البیان فی الترجمة عن القرآن» به پایان آمد و در پی آن، بخش نهم کتاب با تفسیر آیه شریفه «تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلی بَعْضٍ» [٣] آغاز می‌شود. اصل این تفسیر- بدون آنکه پاکنویس شده باشد- به خط خودم نوشته شده است؛ و محمد بن علی بن محمد بن احمد بن عربی حاتمی طائی این تفسیر را در روز جمعه بیست و دوم ذو القعده سال ٦٢١ نگاشته است. و الحمد للّه رب