تفسیر و مفسران - معرفت، محمدهادی - الصفحة ٢٤٧ - تنوع تفسیر اجتهادی

وزیر بهاء الدوله بویی، ابو نصر شاپور بن اردشیر آن را فراهم کرده و کتب مختلفی را از ایران و عراق و هند و چین و روم در آن گرد آورده بود به آتش کشید. این کتابخانه گنجینه‌ای ارزشمند و بزرگ بود که شاید کتابهایش بالغ بر دهها هزار جلد می‌شد و اکثر آنها نسخه‌های اصلی (به قلم خود مؤلّفان) بود.
به همین علّت شیخ مجبور شد در سال ٤٤٩ به نجف اشرف هجرت نماید و در آنجا وقت خود را صرف تألیف و تصنیف کند. او مهمترین کتابهایش را در نجف به رشته تحریر در آورد؛ کتابهایی مانند: المبسوط، الخلاف، النهایة فی الفقه، التبیان فی تفسیر القرآن، تهذیب و استبصار در حدیث، اقتصاد، التمهید در علم کلام و سایر کتابهایش در علم رجال و علوم دیگر.
شگفتا از این سرچشمه علم و گنجینه فضیلت، که با علم و فضل خود جهان اسلامی را شکوفا ساخت و سپاس خداوند را که به عمر شریف او برکت بخشید؛ چنانکه ٧٥ سال عمر کرد.

معرفی این تفسیر

«تبیان» تفسیری است جامع و فراگیر که ابعاد متعددی چون لغت، ادب، قرائت، نحو، تفسیر و تأویل، فقه، کلام و ... را در بر گرفته است. شیخ طوسی در این تفسیر هیچ بعدی از ابعاد مربوط به تفسیر کلام الهی را رها نکرده و درباره هر یک، بحثی کافی و وافی نموده است.
از ارجاعات شیخ در این تفسیر به سایر کتب فقهی و اصولی و کلامیش معلوم می‌گردد که وی تفسیر خود را بعد از تألیف کتابهای دیگرش نوشته و به همین جهت این کتاب عظمت و غنای علمی بیشتری نسبت به کتابهای دیگر او دارد.
حقیقتا این تفسیر گوی سبقت را از تمامی تفاسیر رایج در آن زمان ربود؛ زیرا بیشتر تفاسیر مرسوم در آن زمان مختصر بودند و فقط به یکی از جوانب تفسیر می‌پرداختند؛ در حالی که این تفسیر، جامع تمام اقوال و نظریات مفسران قبل از خود بود.
شیخ در مقدمه تفسیر خود می‌گوید: «آنچه مرا به تألیف این کتاب واداشت، این بود که در بین علمای گذشته و کنونی کسی را نیافتم که کتابی چنان جامع در تفسیر قرآن نوشته باشد که شامل جمیع فنون و فروع معانی آن باشد. تنها عده‌ای به