است لزوما باید آن را به اتمام برساند. [١] ذهبی این نظر را دلیل بر تعصب وی در جانبداری از رأی ابو حنیفه در این مورد دانسته است؛ [٢] ولی تعصبی در کار نیست چون ظاهر آیه چنین می‌رساند. مالکی هم بر همین عقیده است ولی شافعی و احمد آن را مستحب شمرده‌اند. [٣] اختلاف درباره قضای روزه استحبابی- بدون عذر موجّه- ناشی از اختلاف احادیث وارده است. [٤] جصّاص با استناد به اطلاق ظاهر آیه قضا را ترجیح داده است بدون آنکه زورگویی کرده باشد؛ زیرا به ظاهر دلیل استناد کرده است. از این گذشته، با توجه به گرایش مالک به وجوب قضای روزه استحبابی، دلیلی بر تعصّب جصاص نسبت به ابو حنیفه دیده نمی‌شود. از نظر فقهای امامیه هم، روزه‌دار- در روزه مستحب- تا قبل از ظهر اختیار دارد روزه خود را ادامه دهد یا بشکند؛ ولی بعد از ظهر، شکستن روزه بر وی مکروه است.
بنا به گفته ذهبی، جصّاص هنگامی که به بیان این آیه می‌پردازد «وَ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ یَنْکِحْنَ أَزْواجَهُنَّ» [٥] به وجوه مختلف می‌کوشد از این آیه استدلال کند که زن می‌تواند بدون حضور ولیّ یا اذن او به عقد دیگری در آید. [٦]
این نیز دریافتی لطیف از آیه کریمه است که شاید دیگران از آن غفلت کرده‌اند.
علاوه بر اینکه مسأله اجازه ولیّ تنها در مورد دوشیزگان بکر است و رأی مشهور بر آن است که شرطی در کار نیست؛ گرچه استجازه اولی است.
ذهبی در خصوص این آیه «وَ آتُوا الْیَتامی أَمْوالَهُمْ وَ لا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِیثَ بِالطَّیِّبِ» [٧] و همچنین آیه «وَ ابْتَلُوا الْیَتامی حَتَّی إِذا بَلَغُوا النِّکاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَیْهِمْ أَمْوالَهُمْ» [٨] نیز می‌گوید: «متوجه می‌شویم که وی (جصّاص) می‌کوشد از مجموع دو آیه، دلیلی برای مذهب ابو حنیفه بیابد؛ زیرا ابو حنیفه گفته است که پرداخت اموال

[١] جصّاص، احکام القرآن، ج ١، ص ٢٤٢- ٢٣٤.
[٢] ر. ک: ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج ٢، ص ٤٤٠.
[٣] الفقه علی المذاهب الاربعه، ج ١، ص ٥٥٨.
[٤] ر. ک: ابن رشد اندلسی، بدایة المجتهد، ج ١، ص ٣٢٢.
[٥] «و چون زنان را طلاق دادید و عدّه خود را به پایان رساندند، آنان را از ازدواج با همسران [سابق خود جلوگیری مکنید». بقره ٢: ٢٣٢.
[٦] احکام القرآن، ج ١، ص ٤٠٠.
[٧] «و اموال یتیمان را به آنان [باز] دهید و [مال پاک را با ناپاک عوض نکنید». نساء ٤: ٢.
[٨] «و یتیمان را بیازمایید تا وقتی به [سن زناشویی برسند؛ پس اگر در ایشان رشدی یافتید، اموالشان را به آنان باز گردانید». نساء ٤: ٦.