فراهم مى كند , انديشه حكيم زمينه شرح فكر را فراهم مى كند از راه عقل برود وسيعتر ميشود , از راه دل شنا كند شناورتر مى شود , از راه فلسفه و حكمت برود حكيم تر ميشود , از راه عرفان برود عارفتر مى شود , در صورتيكه از راه صحيح برود , صراط مستقيم پايانى ندارد , اگر در دو حاشيه صراط نباشد و در خط اعتدال صراط مستقيم حركت كند , خواه از راه بعد همم خواه از راه غوص فطن خواه از راه انديشه فلسفى , خواه از راه شهود عينى , راه باز است .

در صراط مستقيم باشد هر چه بيشتر بفهمد آمادگيش براى يافتن يا انديشيدن بيشتر فراهم خواهد شد . اما اينها كه منكر خدايند اين جان الهى را , اين ظرف ملكوتى را , اين دل را كه لطيفه الهى است , انبار خيالات خام خود كرده اند , يك سلسله مطالبى را بدون تحقيق در دل جاى داده اند . اين دل را ظرف خيالات واهى كرده اند و بدون تحقيق , مطالبى را در دل جاى داده اند و جايگزينش كرده اند .

ولا تحقيق لما اوعوا [١] .

آنگاه مى فرمايد :

وهل يكون بناء من غيربان , اوجناية من غير جان ؟ [٢] .

آيا ميشود بنائى بدون بناء و سازنده باشد ؟ آيا ميشود هيچ ساختمانى خود ساخته شود ؟ آيا مى شود هيچ بنائى بدون معمار و مهندس ساخته گردد ؟ آيا هيچ ديوارى هيچ سقفى هيچ اطاق و خانه اى بدون سازنده ساخته مى شود ؟ آيا جهان با عظمت , هستى اين انسان محير العقول , خود ساخته است ؟ اين در حد يك ديوار نيست كه بدون سازنده يافت نمى شود . اين بناى متقين و هماهنگ جهان درون و بيرون

[١]اوعا : در ظروف جاى داد .

[٢]خطبه ٢٢٧ , فيض الاسلام صفحه ٧٣٧ .