از اينها ديگرى نمى‌تواند- بحيات خود ادامه دهد- راز آفرينش انسان صفحه ٣١ توضيح مى‌دهد كه- حيوانات در زندگى خود نيازمند به اكسيژن مى‌باشد- و نباتات نيازمند به كربن- حيوانات اكسيژن استنشاق مى‌كنند- و اسيد كربونيك بيرون مى‌دهند- و نباتات بر عكس با اسيد كربونيك تنفس مى‌كنند- برگ نباتات در حكم ريه انسانى است كه- در زير حرارت آفتاب اسيد كربونيك را- به عنصر كربن و اكسيژن تجزيه مى‌كنند- و اكسيژن را دفع و كربن در تنه آنها باقى مى‌ماند- آنگاه در صفحه ٣٢ مى‌گويد- همه نباتات و جنگلها و بوته‌ها- و خزه‌ها و بطور كلى رستنيها- ساختمان اصلى وجودشان تركيبى از آب و كربن است- حيوانات كربن دفع مى‌كنند و نباتات اكسيژن- و از اين رو هر گاه اين دو عمل موجودات- متوقف مى‌ماند آن وقت- يا حيوانات همه اكسيژنها را مصرف مى‌كردند- و يا نباتات كليه كربنها را- و چون موازنه بهم مى‌خورد نسل هر دو طايفه- بسرعت رو به انقراض و زوال مى‌رفت - .

يكى ديگر از عجائب عالم جانداران كه- به هيچ وجه با تصادف قابل توجيه نيست- اينست كه تقريبا از اوايل پيدايش حيات- جنس نر و ماده كه براى ادامه نسل- ضرورت دارد بوجود آمده است- دستگاههاى مربوط به تناسل- چه در عالم حيوانى و چه در عالم نباتى- چه در جنس نر و چه در جنس ماده- آنقدر حيرت انگيز است كه- به هيچ وجه نمى‌توان گفت- هدفى در ايجاد اينها در كار نبوده است- و دستگاه خلقت اينها را- براى ادامه نسل به وجود نياورده است- .

از اينها مى‌گذريم و مى‌آئيم اندامهاى نباتات- و حيوانات را در قسمتهاى مختلف مطالعه مى‌كنيم- آن چنان غرق حيرت و بهت مى‌شويم كه- مطالعه يك كتاب چندين هزار صفحه‌اى- مملو از نكات دقيق و ظريف هرگز نمى‌تواند- ما را اين اندازه دچار بهت و حيرت- و اعتراف بقدرت كامله و حكمت بالغه- بوجود آورنده آن بكند و به قول سعدى - آفرينش همه تنبيه خداوند دل است
دل ندارند كه ندارد به خداوند اقرار
اين همه نقش عجب بر در و ديوار وجود
هر كه فكرت نكند نقش بود بر ديوار
.

مدت كوتاهى در اروپا اين فكر پديد آمد- كه نظامات خلقت نباتات و حيوانات- آنگاه دلالت مى‌كند بر حكمت بالغه صانع عالم كه- خلقت اشياء دفعتا و آنا صورت گرفته باشد- اما اگر تدريجا صورت گرفته باشد مانعى ندارد كه- يك سلسله تصادفات تدريجا- متراكم و منجر به آنچه هست شده باشد- بعد از پيدايش