من بخوبى مى‌پذيرم كه- سرچشمه زندگى مذهبى دل است- و قبول هم دارم كه فرمولها- و دستور العمل‌هاى فلسفى- مانند مطلب ترجمه شده‌اى است- كه اصل آن بزبان ديگرى باشد- . [١]

هم او مى‌گويد عموما معتقدند كه- ايمان خود را بر پايه‌هاى فلسفى محكم ساخته‌اند- و حال آنكه مبناى فلسفى بر روى ايمان قرار دارد - . [٢]

پاسكال كه بقول مرحوم فروغى - محبت را برتر از عقل مى‌داند و بنياد علم و اعتقاد را- بر اشراق قلبى قرار مى‌دهد مى‌گويد- به وجود خدا دل گواهى مى‌دهد نه عقل- و ايمان از اين راه به دست مى‌آيد- و هم او مى‌گويد دل دلائلى دارد كه- عقل را به آن دسترس نيست - . [٣]

برگسون نيز به نقل مرحوم فروغى معتقد است- به دو نوع ديانت و دو نوع اخلاق- و براى هر يك از دو نوع- مبدا و سرچشمه خاص قائل است سافل و عالى- مبدا سافل صلاح هيئت اجتماعيه است- و مبدا عالى فيضى است كه از عالم بالا مى‌رسد- در باره آن نوع ديانت كه از مبدا عالى- سرچشمه مى‌گيرد مى‌گويد- آن همان مايه دانشى است كه در جانوران- غريزه و در انسان عقل را به وجود مى‌آورد- از آن مايه دانش در انسان قوه اشراقى- به وديعه گذاشته شده كه در عموم- به حال ضعف و ابهام و محو است- ولى ممكن است كه قوت و كمال يابد- تا آنجا كه شخص متوجه شده كه- آن اصل اصيل در او نفوذ دارد- مانند آتشى كه در آهن نفوذ و آنرا سرخ مى‌كند- به عبارت ديگر اتصال خود را به مبدا در مى‌يابد- و آتش عشق در او افروخته مى‌شود- هم تزلزل خاطرى كه از عقل- در انسان رخ كرده مبدل به اطمينان مى‌گردد- هم علاقه‌اش از جزئيات سلب شده- به طور كلى به حيات تعلق مى‌گيرد- عاشقم بر همه عالم كه همه عالم از او است - . [٤]

يكى از دانشمندان روانشناس معاصر كه- به اصالت حس دينى در عمق

[١] همان مدرك .

[٢] همان مدرك .

[٣] سير حكمت در اروبا جلد ٢ صفحه ١٤.

[٤] سير حكمت در اروبا جلد ٣ صفحه ٣٢١.