اصول فلسفه و روش رئاليسم - العلامة الطباطبائي - الصفحة ٦٧ - طرح صحيح مسأله خدا
........... .
كه آيا جهان مجموع هستىهائى كه- همه معلول و متكى بغير خود مىباشند- بيك يا چند هستى كه قائم بذات- و متكى بخود و ثابت و پا بر جا باشد متكى است يا خير- بعبارت ديگر اين چيزها كه ما حسا و عملا- با آنها روبرو هستيم- به حكم وابستگى آنها به غير خودشان- و به حكم اينكه در معرض تغيير- و تحول و حدوث و زوال مىباشند- و به حكم محدوديت وجودشان- و اينكه در چهار چوب يك تعين بالخصوص قرار دارند- نشانههاى قطعى از امكان دارند- و همه ممكن الوجود مىباشند- و هستى آنها از ناحيه غير است نه از ناحيه ذات- آيا اين ممكنات متكى و منتهى به موجودى كه- آن موجود واجب بالذات باشد مىباشند يا خير- دو نكته لازم است كه در آغاز مساله طرح و يادآورى شود- ١ فعلا در باره ماهيت يا وحدت واجب بحثى نداريم- بحث ما فقط در باره اينست كه- آيا همه امكانها از وجوب ذاتى سر چشمه مىگيرد يا خير- اما اينكه آن وجوب ذاتى مادى است يا غير مادى- آيا واحد است يا كثير- در مباحث بعدى و با ادله ديگرى- در باره آنها بحث خواهد شد- .
٢ اينكه مىگوئيم همه ممكنات- منتهى بواجب الوجود مىشود- نه به اين معنى است كه جهان- از لحاظ ابعاد مكانى متناهى است- و واجب الوجود در ماوراى مكان است و آخرين حد مكان- مرز وجود واجب الوجود است- و نه باين معنى كه زمان متناهى است- و اگر بعقب بر گرديم و دفتر زمان را ورق بزنيم- به اولين برگ اين دفتر مىرسيم- و ما قبل اولين برگ خداوند- واجب الوجود قرار گرفته است- .
اينها يك سلسله تصورات عاميانه است- در باره خداوند و همينها سبب مىشود- مسئله بصورت غلطى براى ما طرح شود- و براى هميشه گمراه و در اشتباه بمانيم- متاسفانه وقتى كه به فلسفههاى اروپائى نگاه مىكنيم- غالبا چه الهى و چه مادى- تصورشان در باره خدا از اين قبيل بوده است- خدا را يا در آسمانها و بالاتر از آنها جستجو مىكنند- و يا در لحظه آغاز عالم- .
خواننده محترم از هم اكنون بايد بداند- كه خداى حقيقى خدائى كه- پيامبران واقعى او را معرفى كردهاند- خدائى كه حكمت الهى اسلامى آنرا مىشناسد- نه در آسمان است و نه در زمين- و نه در مافوق آسمانها و نه در ظلمات و نه در آغاز عالم- در همه زمانها و همه مكانها است- و به همه چيز محيط است- فَأَيْنَمٰا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّٰهِ - وَ هُوَ اللّٰهُ فِي السَّمٰاوٰاتِ وَ فِي الْأَرْضِ - وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مٰا كُنْتُمْ - وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّٰهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ - اينما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّٰهِ - بس كه هست از همه سو و ز همه رو راه به تو به تو بر گردد اگر راهروى گردد