اين راه هر چند دشوارترين راهها است- اما از يك نظر كاملترين آنها است- هر يك از راههاى سه‌گانه قلبى علمى عقلى- از يك نظر رجحان دارد- راه دل و فطرت از نظر شخصى كاملترين راهها است- يعنى براى هر فرد بهتر و لذت‌بخشتر- و مؤثرتر اينست كه از راه دل به خداوند راه بيابد- همچنانكه قبلا اشاره شد آن نقطه اصلى كه- راه اهل عرفان را از راه فلاسفه جدا مى‌كند- همين نقطه است- عرفا معتقدند كه دل و احساسات فطرى قلب را- بايد تقويت كرد و پرورش داد- و موانع آنرا از ميان برد تا معرفت شهودى حاصل شود- اما فلاسفه و متكلمين مى‌خواهند- از طريق عقل و استدلال به خدا راه يابند- بديهى است كه اين دو راه مانعه الجمع نيستند- بعضى از اكابر هم سلوك عقلى كرده‌اند و هم سلوك قلبى- به عقيده صدر المتالهين لزوما بايد سلوك عقلى- و سلوك قلبى با يكديگر توام گردند- .

بهر حال از جنبه فردى و شخصى- قطعا راه اهل دل كاملتر است ولى شخصى است- يعنى نمى‌توان آنرا بصورت يك علم- قابل تعليم و تعلم براى عموم در آورد- هر كس از آن راه ميرود خود باخبر مى‌شود- اما نمى‌تواند ديگران را- آن طور كه خود خبردار شده باخبر كند- بر خلاف علم و فلسفه كه از طريق تعليم و تعلم- تمام دريافتهاى افراد به يكديگر منتقل مى‌گردد- .

راه مطالعه حسى و علمى خلقت- از نظر سادگى و روشنى و عمومى بهترين راهها است- استفاده از اين راه نه نيازمند است- به قلبى صاف و احساساتى عالى- و نه به عقلى مجرد و استدلالى- و پخته و آشنا به اصول برهانى- اما اين راه فقط ما را به منزل اول مى‌رساند و بس- يعنى همين قدر به ما مى‌فهماند كه- طبيعت مسخر نيروئى ماوراء طبيعى است- و البته براى شناخت خدا اين اندازه كافى نيست- .

توضيح اينكه مطالعه در آثار خلقت- حد اكثر اينست كه ما را معتقد مى‌كند- به وجود قوه شاعر و عليم و حكيم و مدبرى كه- طبيعت را مى‌گرداند و اداره مى‌كند- اما آيا آن قوه خدا است يعنى واجب الوجود است- و خود مولود و مصنوع صانع ديگرى نيست- علوم حسى و تجربه‌هاى طبيعى بشر- از نفى و اثبات اين مطلب عاجز است- وقتى كه اين احتمال آمد ناچار بايد اثبات كنيم- فرضا قوه مدبر عالم خود مصنوع صانعى باشد- در نهايت امر بايد منتهى گردد به صانعى كه- قائم بالذات و غير مصنوع است- و اين خود استدلال فلسفى است و بر عهده فلسفه است كه- آنرا اثبات نمايد يا نفى كند- مطالعه طبيعت قادر به جوابگوئى به اين پرسش نيست- .