هر كس تا حدودى مى‌تواند- خطوط و سطور كتاب خلقت را بخواند- و يك سلسله معانى از آنها درك كند- و قصد و فكر مؤلف آن را دريابد- هر كسى مى‌تواند نظامات حكيمانه- و آثار و علائم بكار رفتن تدبير و اراده را- در كار خلقت روشن استنباط كند- هر چند درس ناخوانده و بيابانى باشد- ولى البته اگر كسى با علوم طبيعى- آشنائى داشته باشد به تناسب معرفتش به اين امور- نظامات و آثار و علائم وجود و حكمت و تدبير را- در كار خلقت بيشتر ادراك مى‌كند- .

قرآن كريم با اصرار و ابرام- بى نظيرى افراد بشر را به مطالعه- در خلقت و ساختمان موجودات- به منظور شناختن خداوند سوق مى‌دهد- و همچنين در كلمات پيشوايان دين كه- نمونه‌اش خطبه‌هاى نهج البلاغه - و توحيد مفضل و برخى دعاها- و برخى احتجاجات ائمه اطهار است- عنايت فوق العاده‌اى به اين مطلب شده است- نظر به اينكه ذكر اجمالى چندان مفيد نيست- و تفصيل و تشريح از حدود اين كتاب خارج است- ما از ذكر آيات و خطب و احاديث و دعوات- و احتجاجات مربوطه صرف نظر مى‌كنيم- و به وقت ديگر موكول مى‌نمائيم- .

مسلما براى عامه مردم- بهترين راه شناساندن خداوند همين راه است- اكنون مى‌خواهيم ببينيم كه چگونه است كه- تشكيلات و نظامات ساختمان موجودات- بر وجود خداوند عليم و حكيم دلالت مى‌كند- .

جواب اين پرسش روشن است- همان طورى كه اصل پيدايش يك اثر- بر وجود نيروى مؤثر دلالت مى‌كند- صفات و خصوصيات آن اثر نيز مى‌تواند- تا حدود زيادى آئينه و نشان دهنده- صفات مؤثر بوده باشد مثالى ذكر كنيم- ما افراد انسان مستقيما از محتويات ضمير- و افكار و انديشه‌ها و ملكات اخلاقى- و روحى يكديگر آگاه نيستيم و نمى‌توانيم آگاه باشيم- بديهى است كه نه من مى‌توانم- مستقيما ضمير شما را بخوانم- و بلا واسطه از نيت و صفات اخلاقى شما- آگاه گردم و نه شما مى‌توانيد- مستقيما از ضمير من آگاه شويد- ولى در عين حال تا حد زيادى- به محتويات ضمير يكديگر پى مى‌بريم- بدون آنكه كوچكترين ترديدى به خود راه دهيم- .

ما در باره شخص معينى اعتقاد علمى پيدا مى‌كنيم- و او را به عنوان عالم مى‌شناسيم به چه دليل- به دليل آثار قولى و كتبى كه از او ديده‌ايم- ما يكى را فقيه ديگرى را حكيم- سومى را رياضى‌دان چهارمى را اديب ميدانيم- چرا براى اينكه از اولى سخنان و نوشته‌هاى فقهى- و از دومى سخنان و نوشته‌هاى حكمى- و از سومى رياضى و از چهارمى ادبى شنيده و ديده‌ايم- بحكم سنخيتى كه لازم است ميان اثر و مؤثر بوده باشد- امكان ندارد كه از