اصول فلسفه و روش رئاليسم - العلامة الطباطبائي - الصفحة ١٦٥ - معنى قضا و قدر

را- قيد وجودش فرض نموده- و بواجب الوجود منسوب سازيم- .

يعنى بحسب حقيقت همه اجزاء جهان را- بحسب فرض چيده و انگشت به روى يكى از آنها گذاشته- و واجب الوجود را براى آن علت فرض كنيم- .

ائمه اهل بيت ع بود- و در اين مكتب تضادى كه ميان اصل عدل- و اصل توحيد در خالقيت متصور است- و هيچ صاحب مكتبى نتوانسته است- آن را حل كند حل شده است- .

بهر حال معتزله كه منكر عموميت قضاء الهى مى‌باشند- براى اينكه آيات و رواياتى كه- در زمينه عموميت قضاء الهى آمده است- بتوانند توجيه كنند مى‌گويند يكى از معانى قضاء الهى اعلام است- و قضاء عام الهى بمعنى اعلام عام الهى است- نه بمعنى خلق و ايجاد و نه به معنى الزام و ايجاب- .

حكماء و فلاسفه اسلامى قضاء الهى را- به گونه‌اى ديگر تفسير مى‌كنند- آنها اولا قضاء الهى را فعل الهى مى‌دانند- و ثانيا عبارت از نوعى وجود علمى اشياء- در مرتبه‌اى از مراتب وجود مى‌دانند- و ثالثا آنرا عام و شامل همه چيز مى‌دانند- معمولا در تعريف قضاء الهى مى‌گويند- القضا عباره عن وجود جميع الموجودات- فى العالم العقلى و مجتمعه و مجمله على سبيل الابداع- [١]يعنى قضاء الهى عبارت است از- وجود جميع اشياء بنحو بسيط در عالم عقل- عالم عقل اولا مخلوق بارى تعالى است- ولى بنحو ابداع نه به نحو تكوين- ثانيا نسبت آن عالم با عالم تكوين- نسبت علت به معلول است- و ثالثا هيچ حادثه‌اى نيست- مگر آن كه در آن عالم وجود علمى و عقلى دارد- و وجود عينى آن ناشى از همان وجود عينى است- حكماء اسلامى آيه كريمه وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلاّٰ عِنْدَنٰا خَزٰائِنُهُ- وَ مٰا نُنَزِّلُهُ إِلاّٰ بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ - هر چيزى ريشه و مخزنى بلكه مخازنى دارد- و از آن مخازن بدين جهان فرود مى‌آيد- .