پاسخ به پرسشهاى مذهبى - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٥٣٨ - ٢٤- تفسير به رأى يعنى چه؟

فرعون خاص. [١] همه اين تفسيرها يك نوع تفسير به رأى است كه پيشداورى‌ها و يا تأثير محيط سبب مى‌شوند كه از ظاهر آيه دست برداشته شود و بر خلاف ظاهر آن حمل گردد.

٢-/ معناى ديگرى براى تفسير به رأى اين است كه از معناى ابتدايى يك آيه (بدون آن كه دلايل قطعى و آيات ديگر قرآن را كه در اين زمينه وارد شده‌اند در نظر بگيريم) پيروى كنيم؛ مثل اين كه از دلايل علمى و آيات ديگرى كه بطور آشكار جسم بودن خدا را نفى مى‌كنند چشم پوشيده و به ظواهر بعضى از آيات كه همگى كنايه و مجازند، بر جسم بودن خدا استدلال كنيم و مثلًا بگوييم‌ «يداللَّه فوق ايديهم» دليل بر اين است كه خدا دست دارد؟ در حالى كه بدون شك منظور از «يد» در اين‌جا دست نيست بلكه كنايه از قدرت خداست.

٣-/ معناى سوّم تفسير به رأى اين است كه در تفسير قرآن، از غير خود قرآن استمداد كنيم؛ زيرا مجموع آيات قرآن-/ جز آيات مربوط به احكام-/ مى‌توانند اجمال آيات خود را رفع كنند و در تفسير قرآن به فهم صحابه و تابعين نيازى نداريم. [٢] مؤلّف كشف الظّنون‌ [٣] تفسير به «رأى» را پنج نوع ذكر كرده است كه اصول آنها همان است كه گفته شد.

در اين جا تذكّر اين نكته لازم است كه در ميان معانى مختلفى كه براى تفسير به رأى بيان شده است هرگز هيچ مفسّر اسلامى نگفته است كه مقصود پيامبر صلى الله عليه و آله از تفسير به رأى همان تفسير به «عقل» است تا به آنها حمله كنيم و بگوييم كه «آنان اين چنين معناى كرده‌اند كه مردم قرآن را نفهمند و مانند كشيشان قرون وسطى كه‌

[١]. براهين القرآن، صفحه ٥٥.

[٢]. الميزان، جلد ٣، صفحه ٨٥-/ ٨٦.

[٣]. مقدّمه مجمع‌البيان، صفحه ٦.