پاسخ به پرسشهاى مذهبى - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٧٦ - ٣٥- دروغ مصلحتآميز چيست؟

چيزى از اصلاح آن بيشتر باشد، ما بايد از آن چيز بپرهيزيم.

قوانين اسلامى نيز اين حكم عقلى را تأييد نموده و در چنين موارد استثنايى، از روى ضرورت دروغ گفتن را تجويز مى‌كند.

ولى به دو موضوع بايد مؤكّداً داشت: نخست اين كه اين موضوع كاملًا جنبه استثنايى دارد و جز در شرايط خاصّى دروغ گفتن جايز نيست و نبايد عدّه‌اى موضوع «دروغ مصلحت‌آميز» را دستاويز كرده و بدون جهت و يا براى به دست آوردن منافع شخصى دروغ بگويند و اين عمل زشت را به نام اين كه مصلحت! ايجاب كرده، مرتكب شوند.

دوّم اين كه‌ اسلام بقدرى به موضوع دروغ اهمّيّت داده كه حتّى در مواردى كه ضرورت ايجاب مى‌كند كه انسان دروغ بگويد، دستور «توريه» [١] داده است و در ميان دانشمندان و فقهاى ما اين فتوا مشهور است.

منظور از «توريه» اين است كه در موارد ضرورى به جاى دروغ گفتن، جمله‌اى گفته شود كه شنونده به گمان خود از آن مطلبى استفاده كند در حالى كه منظور گوينده چيز ديگرى بوده است؛ مثلًا: كسى از ما بپرسد آيا فلان كس درباره من چنين حرف بدى زده؟ ما در جواب مى‌گوييم: نه و منظورمان اين باشد كه به اين عبارت نگفته-/ اگر چه همان مطلب را به عبارت ديگر گفته است-/ ولى شنونده از كلمه «نه» چنين مى‌پندارد كه اصلًا آن حرف درباره او گفته نشده است.

اگر در كلمات پيشوايان دين-/ به مقتضاى ضرورت و حفظ جان و مال مردم و جلوگيرى از اختلافات و فتنه‌ها-/ دروغ مصلحت‌آميزى بوده باشد، حتماً از قبيل توريه است كه دروغ محسوب نمى‌گردد.

اين نكته هم ناگفته نماند، در مواردى كه وظيفه انسان توريه يا دروغ‌

[١]. «توريه» بر وزن «توصيه» سخنى است كه دو معنا دارد، گوينده از آن معنا خاصّى را كه حقيقت است اراده‌كرده و شنونده معنا ديگرى مى‌فهمد.