ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن (مترجم- بیستونی، محمد) - الشيخ الطبرسي - الصفحة ١٧٢ - تفسير

بعضى ميگويند مراد اين است كه آنها حقيقةً آتش مى‌خورند باين معنا آنچه را كه در دنيا هم اكنون ميخورند در روز قيامت در جهنّم تبديل بآتش خواهد شد و چون در آينده آتش خواهد گشت آن را فعلًا بهمين مناسبت آتش ناميده است.

علّت اينكه خوردن را در «بطون» ذكر كرده است با اينكه خوردن جز در شكم نخواهد بود براى اين دو جهت است:

١- چون در ميان «عرب» معمول است در موقعى كه يكى از نزديكانشان كه گرسنگى او بمنزله گرسنگى خودشان باشد، گرسنه شود ميگويند «جُعتُ في غير بطنى» يعنى در غير شكم خودم گرسنه شدم و درباره كسى كه سيرى او بمنزله سيرى خودشان باشد ميگويند «شبعتُ في غير بطنى» يعنى در غير شكم خودم سير شدم لذا خداوند «في بطونهم» را ذكر كرد تا با اين موارد اشتباه نشود.

٢- چون بطور «مجاز» بر رشوه لفظ آتش را اطلاق كرده لفظ «بطن» را نيز ذكر كرد تا اين نكته را اعلان كند كه چنان كه رشوه در شكم قرار ميگيرد آتش هم در شكم آنها جاى ميگيرد.

(وَ لا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ ...)- در معناى آن دو وجه است:

١- حسن و جبائى مى‌گويند: مراد اين نيست كه خداوند با آنها اصلًا حرف نميزند بلكه منظور اين است كه با آنان بطورى كه مى‌خواهند و دوست ميدارند سخن نميگويد و اين خود علامت خشم و غضب پروردگار است و گرنه با آنها بطور توبيخ و سؤال سخن خواهد گفت بدليل‌(فَلَنَسْئَلَنَّ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ‌)[١] يعنى از كليه كسانى كه پيغمبران را بسوى آنها فرستاده‌ايم سؤال، بعمل خواهيم آورد. و بدليل‌( اخْسَؤُا فِيها وَ لا تُكَلِّمُونِ‌)[٢] يعنى خداوند- در جواب تقاضاى اهل جهنّم كه مى‌گويند ما را از جهنم بيرون بياور تا راه اطاعت پيش بگيريم- ميفرمايد با خوارى در دوزخ باشيد و حرف نزنيد».

[١] آيه ٦ سوره اعراف

[٢] آيه ١٠٨ سوره مؤمنون