(مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ ...)- بعد از آنكه از جانب خداوند علم بتو رسيده است مراد از علم آيات و وحى قرآنى است كه راه علم است و بعضى گفته‌اند منظور اين است كه بعد از اينكه ميدانى راهى كه تو ميروى در امر قبله و دين اسلام بر حق است.

(إِنَّكَ إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِينَ ...)- در اينصورت تو از گروه ستمكاران خواهى بود تفسير اين جمله از آنچه گفتيم معلوم گرديد (از چهار قولى كه ذكر گرديد) اين جمله مانند(لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ)[١] است.

ضمناً بايد توجّه داشت كه اين آيه دلالت دارد بر بطلان قول كسانى كه ميگويند «تهديد و وعده عذاب با شرطى كه خدا ميداند آن شرط تحقّق پيدا نخواهد كرد صحيح نيست» زيرا در( وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ ...) خداوند پيغمبر را بشرط پيروى از تمايلات اهل كتاب تهديد كرده است با علم به اينكه اين شرط حاصل نخواهد شد.

اين آيه نيز دلالت دارد بر بطلان قول كسانى كه ميگويد: «اگر خداوند كلّيه الطافى كه در دائره قدرت و اختيار است نسبت بكفّار عملى كند حتماً آنان ايمان ميآورند» چه اينكه خداوند فرموده است:(وَ لَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ ما تَبِعُوا قِبْلَتَكَ) يعنى اگر براى اهل كتاب هر نوع معجزه و آيه و برهان بياورى آنها بتو ايمان نخواهند آورد و از قبله تو پيروى نخواهند كرد.

اگر منظور از اهل كتاب فقط معاندين باشد، روشن است كه آنان هيچ برهانى را قبول نخواهند كرد و اگر مقصود كليّه اهل كتاب باشند- اعمّ از معاند و غير معاند- باز هم آيه دلالت دارد كه همه آنها ايمان نخواهند آورد.

اين آيه باين نكته نيز دلالت دارد كه همه كفّار تابع اسلام نخواهند شد

. [سوره البقرة (٢): آيه ١٤٦]

(الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْرِفُونَهُ كَما يَعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ وَ إِنَّ فَرِيقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَ هُمْ يَعْلَمُونَ (١٤٦))

[ترجمه‌]

كسانى كه بآنها كتاب فرستاده‌ايم (يهود و نصارى) محمّد ٦ و حقانيت او را بخوبى ميشناسند همانطور كه فرزندان خود را مى‌شناسند و ليكن گروهى از آنان حق را دانسته كتمان مى‌كنند (١٤٦)

[١] آيه ٦٥ سوره الزمر يعنى اگر براى خداوند شريك قرار بدهى عملت محو و نابود خواهد شد.