٢٢٤.امام على عليه السلام ـ از نامه اش به قرظة بن كعب انصارى ـ به درستى كه مردانى از اهل ذمّه ، در قلمروِ حكومتى ات گزارش داده اند كه نهرى در سرزمين آنان ، از ميان رفته و نابود شده است و در [پايدارىِ] آن نهر ، آبادانى سرزمينِ مسلمانان است . در اين باره ، تو و آنان بنگريد . پس نهر را آباد كرده ، سامان ده . به جانم سوگند كه آباد كردن آنان ، براى ما دلپذيرتر است از آن كه بيرون روند ، يا تهى دست شوند ، يا از وظيفه آبادى شهرها قصور ورزند . والسلام! [١]

ج ـ توسعه كشاورزى

٢٢٥.امام على عليه السلام : به درستى كه گذران زندگى مردم ، در پنج امر است : حكمرانى ، آبادانى ، تجارت ، اجاره ، و ماليات ها ... امّا توجيه و راهنماى آبادانى ، اين سخن خداوند است كه : «او شما را از زمين ، پديد آورد و از شما آبادانى آن را خواست» [٢] . [ اين آيه ]به ما مى فهماند كه خداوندِ سبحان ، بندگانش را به آبادانى زمين ، فرمان داده است تا گذرانِ زندگى شود با آنچه از زمين مى رويد از دانه ها ، ميوه ها و مانند آن از چيزهايى كه خداوند ، سبب گذرانِ زندگى بندگان قرار داده است . [٣]

[١] الإمام عليّ عليه السلام ـ مِمّا كَتَبَهُ إلى قَرَظَةَ بنِ كَعبٍ الأَنصارِيِّ ـ : أمّا بَعدُ ، فَإِنَّ رِجالاً مِن أهلِ الذِّمَّةِ مِن عَمَلِكَ ذَكَروا نَهرا في أرضِهِم قَد عَفا وَادُّفِنَ ، وفيهِ لَهُم عِمارَةٌ عَلَى المُسلِمينَ ، فَانظُر أنتَ وهُم ، ثُمَّ اعمُر وأصلِحِ النَّهرَ ؛ فَلَعَمري لَأَن يَعمُروا أحَبُّ إلَينا مِن أن يَخرُجوا وأن يَعجِزوا أو يُقَصِّروا في واجِبٍ مِن صَلاحِ البِلادِ . وَالسَّلامُ (تاريخ اليعقوبى : ج ٢ ص ٢٠٣) .[٢] هود : آيه ٨١ .[٣] الإمام عليّ عليه السلام : إنَّ مَعايِشَ الخَلقِ خَمسَةٌ : الإِمارَةُ ، وَالعِمارَةُ ، وَالتِّجارَةُ ، وَالإِجارَةُ ، وَالصَّدَقاتُ . . . وأمّا وَجهُ العِمارَةِ فَقَولُهُ تَعالى : «هُوَ أَنشَأَكُم مِّنَ الْأَرْضِ وَ اسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا» ، فَأَعلَمَنا سُبحانَهُ أنَّهُ قَد أمَرَهُم بِالعِمارَةِ ؛ لَيَكونَ ذلِكَ سَبَبا لِمَعايِشِهِم بِما يَخرُجُ مِنَ الأَرضِ ؛ مِنَ الحَبِّ ، وَالثَّمَراتِ ، وما شاكَلَ ذلِكَ ، مِمّا جَعَلَهُ اللّه ُ مَعايِشَ لِلخَلقِ (وسائل الشيعة : ج١٣ ص١٩٥ ح١٠) .