آثار الباقية في شرح الحاشية - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٤٢ - ظرف بر دو قسم است لغو و مستقر

معقول بجاى محسوس هم ميتوان الفاظ را مشار اليه قرار داد و هم معانى را چنانچه در صورت مؤخّر بودن ديباچه از تصنيف بهمين تنزيل احتياج و نياز ميباشد .

قوله : فان كانت الاشارة الى الالفاظ اه :

حاصل مراد محشّى اينست كه تنها فرقيكه بين ايندو صورت هست اينستكه اگر مشار اليه « هذا » الفاظ باشد مقصود از « الكلام » در عبارت مصنّف كه گفته « تهذيب الكلام » كلام لفظى ميباشد يعنى سخنى كه بواسطه خروج صوت از دهان صورت مى‌گيرد و معناى عبارت متن اين ميشود :

اين الفاظ نهايت و منتهاى مهذّب نمودن سخنى لفظى است كه از دهان خارج ميشود يعنى گفتار ما در نهايت پاكيزگى و برهنه بودن از حشو و زوائد است .

و در صورتيكه مشار اليه آن معانى باشد مراد از « الكلام » در عبارت مزبور كلام نفسى و معنوى ميباشد يعنى كلامى كه قبل از بلفظ آمدن متصوّر و در نفس مركوز است كه الفاظ از آن حكايت مى‌كنند و در اينفرض معناى عبارت چنين است :

اين معانى و مطالب منطقى و كلامى نهايت و منتهاى معانى مجرده از حشو و زوائد است و در آن اباطيل و اموريكه ارتباطى بمطلب كتاب نداشته باشد و اشتغال ذهن بآن موجب ملال و كلال خاطر شود در آن وجود ندارد .

قوله : فالمراد به الكلام النفسى :

ضمير در « به » به كلام در عبارت مصنّف راجعست .

حاشيه : قوله : غاية تهذيب الكلام :

حمله على هذا امّا على المبالغه نحو « زيد عدل » او بناء على انّ‌

آثار الباقية في شرح الحاشية، ص