آثار الباقية في شرح الحاشية - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٣١١ - تحقيق در الفاظ تعريف قياس

متن : فان كان مذكورا فيه بمادّته و هيئته فاستثنائى و الّا فاقترانى امّا حملى صرف او شرطى.

ترجمه : پس نتيجه اگر در قياس از نظر ماده و هيئت مذكور باشد بآن قياس استثنائى گفته و در غير اينصورت آنرا اقترانى خوانند اعم از اينكه حملى صرف بوده يا شرطى باشد .

حاشيه : قوله : فان كان الخ :

اى القول الآخر الّذى هو النتيجة .

و المراد بمادته طرفاه، المحكوم عليه و به .

و المراد بهيئته التّرتيب الواقع بين طرفيه سواء تحقّق فى ضمن الايجاب او السّلب، فانّه قد يكون المذكور فى الاستثنائى نقيض النتيجه كقولنا :

ان كان هذا انسانا كان حيوانا لكنّه ليس بحيوان ينتج انّ « هذا ليس بانسان » . و المذكور فى القياس « هذا انسان » .

و قد يكون المذكور فيه عين النتيجه كقولنا فى المثال المذكور « لكنّه انسان » ينتج انّ « هذا حيوان » .

ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « فان كان الخ » ميفرمايد :

ضمير مستتر در « كان » به قول آخر كه نتيجه باشد راجع است .

و مراد از « بمادته » در عبارت مصنّف دو طرف نتيجه يعنى محكوم عليه و محكوم به مى‌باشد و مقصود از « بهيئته » در كلام وى ترتيبى است كه بين دو طرف قضيّه مراعات بايد بشود اعم از اينكه اين ترتيب در ضمن ايجاب صورت گيرد يا سلب چه آنكه در قياس استثنائى گاهى نقيض نتيجه ذكر شده است چنانچه گوئيم :

اگر اين شخص انسان باشد حيوان نيز هست ولى حيوان نيست‌

آثار الباقية في شرح الحاشية، ص