آثار الباقية في شرح الحاشية - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٤١ - ظرف بر دو قسم است لغو و مستقر

قوله : سواء كان وضع الديباجه اه :

اين عبارت اشاره است به ردّ كلام برخى از اهل فضل كه گفته‌اند :

اگر مشار اليه « هذا » معانى مرتّبه باشد قطعا نوشتن ديباچه ( مقدّمه ) قبل از نوشتن كتاب صورت گرفته و در صورتيكه الفاظ دالّه بر معانى باشد لازم است بگوئيم تدوين ديباچه و تحرير آن بعد از فراغت و اتمام كتاب بوده است .

و سبب اين تفصيل اينست كه معانى چون در خارج نبوده و موجود ذهنى هستند لاجرم اگر مشار اليه « هذا » باشند بايد ملتزم شد كه استعمال « هذا » در ضمن مطالب ديباچه حاكى از آن است كه معانى منطقى و كلامى هنوز برشته تحرير در نيامده بوده و در همان عالم ذهن بوده‌اند .

و در صورتيكه الفاظ دالّه بر اينمعانى را مشار اليه قرار دهيم چون الفاظ وجود خارجى دارند لاجرم مى‌بايست كتاب بصور مكتوب و نوشته درآمده باشد تا بوسيله « هذا » بتوان الفاظ منقوشه را مشار اليه قرار داد از اينرو در اينفرض وضع ديباچه بايد بعد از نوشتن كتاب باشد .

محشّى ميفرمايند :

مدار اين تفصيل بر اين است كه معانى چون وجود خارجى ندارند پس در صورت مشار اليه بودن دلالت دارد بر اينكه وضع ديباچه قبل از تدوين كتاب است ولى الفاظ بلحاظ تحقق خارجى كه دارند اگر مشار اليه باشند مى‌بايست نوشتن ديباچه بعد از ترقيم كتاب باشد ولى اين مناط و ملاك صحيح نبوده و بايد گفت الفاظ همچون معانى موجود خارجى نيستند بلكه ظرف وجود آنها نيز ذهن است و آنكه در خارجست نقش و مكتوب بوده نه لفظ بنابراين فرقى نيست بين اينكه مشار اليه « هذا » الفاظ باشد يا معانى پس اگر ديباچه قبل از تصنيف كتاب نوشته شده باشد از باب تنزيل‌

آثار الباقية في شرح الحاشية، ص