آثار الباقية في شرح الحاشية - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٤٥٥ - تقسيم و شرح آن

الارض حادث و السماء حادث و الشجر حادث و الحجر حادث ( امثله براى تعيين موضوعات ).

الحادث متحرّك و الحادث متغيّر و الحادث موجود و الحادث له الفساد ( امثله براى تعيين محمولات ).

لازم بتذكّر است كه حمل موضوعات و محمولات بر هركدام از موضوع و محمول در قضيّه مطلوب و نيز حمل هريك از ايندو بر موضوعات و محمولات با واسطه بوده يا بدون واسطه باشد فرقى ندارد .

سپس آنچه از موضوع و محمول قضيّه مطلوب مسلوب بوده و نيز آندو از آنها منفى مى‌باشند در نظر ميگيرند .

مثلا مى‌گويند :

القديم ليس بعالم و العالم ايضا ليس بقديم و نيز :

القديم ليس بحادث و الحادث ليس بقديم .

و پس از تعيين منفيّات و مسلوبات بتمام موضوعات و محمولات طرفين مطلوب و نسبت آندو بآنها نظر مى‌نمائيم، پس اگر در بين محمولات موضوع امرى يافتيم كه موضوع براى محمول موضوع مطلوب بود پس مطلوب را از طريق شكل اوّل بدست آورده‌ايم مثلا در مثال مذكور « عالم » موضوع و « حادث » محمول است حال يكى از محمولات عالم كه موضوع براى حادث نيز قرار گرفته متغيّر مى‌باشد از اينرو مى‌توان قياس اينچنين تشكيل دهيم :

العالم متغيّر و كلّ متغير حادث و نتيجه را كه مطلوب بود از آن تحصيل كرده و بگوئيم فالعالم حادث .

و اگر از محمولات موضوع مطلوب امرى يافتيم كه نسبت به محمول مطلوب نيز محمول بود قضيّه مقصود را از طريق شكل دوّم بدست آورده‌ايم و اگر در بين موضوعات براى موضوع مطلوب امرى يافتيم كه موضوع براى‌

آثار الباقية في شرح الحاشية، ص