آثار الباقية في شرح الحاشية - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٣١٦ - تقسيم قياس به استثنائى و اقترانى

كان حيوانا و كلّ حيوان جسم فكلّما كان هذا الشئ انسانا كان جسما .

و المصنّف قدّم البحث عن الاقترانى الحملى لكونه البسط من الشرطى .

ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « حملى » ميفرمايند :

قياس اقترانى بدو قسم تقسيم ميشود : حملى و شرطى .

زيرا اگر از حمليّات صرف مركّب باشد بآن حملى گويند نظير قياس ذيل :

العالم متغير ( صغرى ) و كلّ متغيّر حادث ( كبرى ) فالعالم حادث ( نتيجه ).

و در غير اينصورت شرطى ميباشد اعمّ از اينكه از شرطيّات صرفه مركّب شده باشد همچون قياس زير :

كلّما كانت الشمس طالعه فالنّهار موجود ( صغرى ) و كلّما كان النّهار موجودا فالعالم مضى ( كبرى ) فكلّما كانت الشمس طالعة فالعالم مضى ( نتيجه ).

يا از حمليه و شرطيه تركيب يافته باشد مانند اينقياس :

كلّما كان هذا الشئ انسانا كان حيوانا ( صغرى و شرطيه ) و كلّ حيوان جسم ( كبرى حمليه ) فكلّما كان هذا الشئ انسانا كان جسما ( نتيجه ).

سپس ميفرمايد :

مصنّف بحث از اقترانى حملى را بر شرطى مقدّم نمود زيرا دامنه بحث در آن از شرطى گسترده‌تر و وسيع‌تر ميباشد .

متن : و موضوع المطلوب من الحملى يسمّى اصغر و محموله اكبر و المتكرّر اوسط و ما فيه الاصغر الصّغرى و الاكبر الكبرى.

ترجمه : موضوع نتيجه در صورتيكه قضيه حمليه باشد بنام اصغر و محمولش موسوم به اكبر بوده و آن جزئيكه در قياس تكرار شده به حد وسط خوانده‌

آثار الباقية في شرح الحاشية، ص