آثار الباقية في شرح الحاشية - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٣١٧ - تقسيم قياس به استثنائى و اقترانى

مى‌شود چنانچه مقدمه‌اى كه در آن اصغر قرار گرفته بصغرى و آنكه اكبر در آن آمده به كبرى موسوم است .

حاشيه : قوله : من الحملى :

اى من الاقترانى الحملى .

ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف كه ميگويد « من الحملى ميفرمايد :

مقصود قياس اقترانى حملى است .

شارح گويد :

منظور اينست كه از عبارت مصنّف موصوف يعنى « الاقترانى » حذف و صفتش كه « الحملى » باشد باقى مانده است .

حاشيه : قوله : اصغر .

لكون الموضوع فى الغالب اخصّ من المحمول و اقل افرادا منه فيكون المحمول اكبر و اكثر افرادا .

ترجمه : مرحوم محشّى در ذيل عبارت مصنّف يعنى « اصغر » ميفرمايد :

وجه تسميه اين جزء به اين نام از اينرو است كه موضوع در قضيّه غالبا از محمول اخص و افرادش كمتر است در نتيجه محمول اعم بوده و افرادش بيشتر ميباشد .

شارح گويد :

مصنّف در اين عبارت و عبارات بعد در صدد بيان مفردات قياس اقترانى است و آن پنج‌تا است :

١- اصغر : و آن عبارتست از موضوع در نتيجه مثل « العالم » در مثال « العالم متغير الخ » .

٢- اكبر : و آن محمول در نتيجه را گويند يعنى « حادث » در مثال گذشته .

آثار الباقية في شرح الحاشية، ص