آیا ماده اصیل است یا ایده ؟ به قول اینها بعضی قائل به اصالت عین‌ هستند و بعضی قائل به اصالت ذهن . ولی فلسفه هگل بر اساس نوعی وحدت‌ ذهن و عین است ، یعنی اصلا او قائل به جدایی میان ایندو نیست . حتی به‌ آن شکلی که الان ما می‌گوییم وجود ذهنی و وجود عینی ، که باز قائل به دو وجود هستیم ، می‌گوییم یک شی وجودی در عین دارد و وجودی در ذهن ، او به‌ آن شکل نمی‌گوید و ذهن و عین برای او دو چهره مختلف از یک واقعیت است‌ . لهذا به این معنا او را نمی‌شود " ایده‌آلیست " نامید و " ماتریالیست " هم البته نمی‌شود نامید .

مثلث " تز ، آنتی‌تز ، سنتز "

هگل تمام فلسفه و منطقش بر اساس همین مثلث " تز ، آنتی‌تز و سنتز) ] است . فلسفه هگل مثل یک درخت تنومند پرشاخه‌ای است که تنه‌ای دارد و این تنه چند شاخه بزرگ دارد و از هر شاخه بزرگ چند شاخه دیگر جدا شده و باز از هر شاخه فرعی چند شاخه فرعی و از هر شاخه فرعی فرعی باز چند شاخه‌ فرعی دیگر . درست به همین شکل درمی‌آید . فرض کنید این طور است که یک‌ نظامی از همین تز و آنتی تز و سنتز به وجود می‌آید ، مثلا الف و ب وج و د ، به همین ترتیب این مثلث پیش می‌رود . بعد می‌بینید تمام این رشته باز به منزله یک تز است نسبت به یک رشته دیگر که آن آنتی‌تز آن است و باز آن در مجموع یک سنتز دیگری پیدا می‌کند . ولی آن [ صورت ] کلی آن ، آن‌ که شکل این درخت را می‌سازد همین است که تقریبا خدا و طبیعت و انسان را در مقابل یکدیگر قرار می‌دهد : خدا ، طبیعت ، انسان ، کانه خدا مرحله تز است ، طبیعت مرحله آنتی‌تز و انسان مرحله سنتز . انسان از نظر او تکامل‌یافته خدا و طبیعت است . خدا در انسان به مرحله کمال رسیده است ، یا طبیعت در انسان به مرحله کمال و خودآگاهی و آزادی و امثال اینها رسیده است . برتراند راسل آدم طنزگویی است ، با اینکه یک مرد ریاضی‌دان است ولی‌ در عین حال یک مرد ادیب و نویسنده و مخصوصا طنزگو و بدزبان است . تعبیر شیرینی دارد ، تشبیه می‌کند ، می‌گوید فلسفه هگل به یک ژله می‌ماند که به هر جای آن دست بزنی همه جایش می‌لرزد ، با این تفاوت که یک ژله‌ می‌شود قسمتی از آن را جدا کرد و استفاده کرد ، ولی این ژله‌ای است که‌ قابل بریدن نیست ، یا همه آن را باید قبول کرد یا همه آن را باید رد کرد و چون همه آن قابل قبول نیست همه آن را یکجا باید رد