موسی مذهبی است و فرعون غیرمذهبی . به آن معنا که آنها شامل شعور باطن و مخفی [ می‌دانند ] که حتی خودش هم نداند ، خودش هم با همان که مبارزه‌ می‌کند در باطن همان را می‌خواهد ولی با همان دارد مبارزه می‌کند ، این از بحث ما تقریبا خارج است . آن که می‌گوید :

چون که بیرنگی اسیر رنگ شد

موسیی با موسیی در جنگ شد

همین مطلب را می‌گوید. فرعون هم‌در باطن همان را می‌خواهد که موسی می‌خواهد.

چون که تو رنگ از میان برداشتی

موسی و فرعون کردند آشتی

ولی این غیر از مساله‌ای است که الان ما در این سطح داریم بحث می‌کنیم .

مکانیزم ماهیت اقتصادی تاریخ

به هر حال ، اینها چنین ماهیتی برای تاریخ قائل هستند . قهرا همه چیز دیگر تابع و طفیلی [ اقتصاد ] می‌شود . آن وقت به قول مولف صرف اینکه‌ این فرض را به طور کلی بگوییم ، برای تفسیر تاریخ کافی نیست ، باید مکانیسم قضیه را هم بیان کنیم . بسیار خوب ، وقتی که تاریخ ماهیت‌ اقتصادی دارد چه می‌شود ؟ ماهیت هم [ مانند ] هر چیز دیگر بر طبق اصول‌ دیالکتیک حرکت می‌کند . اصول دیالکتیک یعنی چه ؟ یعنی اصولی که [ مطابق‌ آن ] هر چیزی ضد خودش از درون خودش برمی‌خیزد . پس ناچار باید بگوییم‌ اینکه تاریخ ماهیت اقتصادی دارد یعنی وضع اقتصادی تاریخ و ابزار تولید در هر زمانی یک نوع روابط تولیدی و مناسبات تولیدی مخصوصی اقتضا می‌کند ، بعد این روابط و مناسبات اقتصادی یک نوع روابط اجتماعی دیگری اقتضا می‌کند که توجیه‌کننده اینهاست . بعد که ابزار تولیدی تکامل پیدا می‌کند این روابط اجتماعی که روبناست با آن ابزار تکاملی سازگار نیست . گفتیم‌ مثل جامه‌ای است که تن بزرگ شده و جامه هنوز در آن حد خودش باقی مانده‌ است . اینجاست که یک نوع تنازع و کشمکش به یک اعتبار میان روبنا و زیربنا ، میان ابزار تولید و روابط اجتماعی و به اعتبار دیگر میان‌ انسانهای وابسته به روابط اجتماعی‌ای که دارد با ابزار تولیدی [ جدید ] مبارزه می‌کند و انسانهایی که طرفدار روابط جدید و متناسب با ابزار تولید جدید هستند برقرار می‌شود . پس به این نحو ضدی از ضد خودش متولد می‌شود . ولی به حکم اینکه جبرا آنتی‌تز در نهایت امر رشد می‌کند و تز را از بین‌ می‌برد و بعد ، از ترکیب اینها یک چیز دیگری به وجود می‌آید پس بالاخره‌ این ضد