فلسفه تاریخ 2 - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٦٣
میرفتند آنجا . در کلام امیرالمومنین هست : « " و ما کنت الا کقارب ورد و طالب وجد " » (١) . " قارب " همان رائدی را میگویند که در شب دنبال آب میگردد . کسی که در شب دنبال آب بگردد و بعد " ورد " یعنی پیدا کند میگویند " قارب ورد " . به هر حال اینطور زندگی قهرا تحرک ایجاد میکند ، ثبات و سکون نیست . این ، شیوه خاص تولید است . ولی کشاورزی ، هم با دامداری هم با صیادی فرق دارد ، انسان را ساکن میکند برای اینکه وقتی کشاورزی میکند باید در این زمین بذر بپاشد ، خود به خود یک نوع وابستگی به زمین پیدا میکند ، چون این زمین است که به او محصول میدهد . از اول پاییز که میآیند تخم را میکارند(اگر پاییزی باشد )تا وقتی برداشت میکنند که معمولا خرداد برداشت میکنند حدود نه ماه طول میکشد . اگر سال دیگر هم از همین زمین بخواهد استفاده کند قهرا در یک محل باید سکنی اختیار کند ، تقریبا حالت شهرنشینی برایش پیدا میشود یعنی همان سکونت و آرام گرفتن . پس شیوه تولید فرق میکند ، شکل تولید فرق میکند . همانطور که شکل تولید از نظر انفرادی و دستهجمعیبودن فرق میکند ، شیوه تولید از نظر اینکه یک تولید متحرک باشد یا یک تولید ساکن فرق میکند . قهرا به حساب اینها - و خواهند گفت روی سایر قسمتها اثر میگذارد . این هم کلمه " وجه تولید " که ظاهرا شیوه تولید هم چنین چیزی است .